5. ايمان

تنهنجي شعور جي بنياد ۾ ايمان آهي. چيو ويو آهي: ”هر ڪنهن کي سندس ايمان موجب ملندو.“ پر هي اهو ايمان ناهي جنهن بابت اسين مذهب يا خدا بابت سوچڻ وقت ڳالهايون ٿا (۽ اهي، ٻي ڳالهه ته، مختلف شيون آهن). يعني جڏهن اسين انڌي ايمان جي ڳالهه ڪريون ٿا: ڄڻ ته اسان کي ڪنهن شيءِ تي ايمان آڻڻو پوي ٿو جڏهن اسان وٽ علم ناهي هوندو، ۽ جڏهن اسان علم حاصل ڪريون ٿا ته پوءِ اسان کي ايمان جي ضرورت ناهي رهندي. نه، اسين ايمان جي ڳالهه ان جي بنيادي حيثيت ۾ ڪريون ٿا، اهڙن عقيدن ۽ لاشعوري اٽل يقينن جي حيثيت ۾، جيڪي هر علم کان اڳ موجود هوندا آهن. اهڙي ايمان جي ڳالهه جيڪو اسان جي حقيقت جا بنيادي قانون طئي ڪري ٿو. ۽ هتي اهو سمجهڻ اهم آهي ته اسين سڀ، شايد پاڻ ڄاڻڻ کان سواءِ به، ڪنهن نه ڪنهن شيءِ تي يقين رکون ٿا.

ڪو سائنس تي يقين رکي ٿو، ان تي ته انسان هڪ ترقي يافته جانور آهي، ڪو مذهبي عقيدن تي يقين رکي ٿو، ”ڪڪرن تي ويٺل ڪنهن ڏاڏي تي جيڪو سڀ ڪجهه هلائي ٿو“، ڪو جادوئي اثر جي طاقت تي يقين رکي ٿو... پر گهڻا ماڻهو، پنهنجي ان ڳالهه کان بي خبر هجڻ باوجود، رڳو ان ڳالهه تي يقين رکن ٿا ته دنيا اهڙي ئي آهي جهڙي اها آهي، جهڙي اسين ان کي ڏسون ٿا، محسوس ڪريون ٿا، ماپيون ٿا، ۽ اها اسان کان الڳ وجود رکي ٿي، ان ڳالهه کان بي نياز ته اسين ان بابت ڇا ٿا سوچيون، ان بابت ڇا ٿا ڄاڻون—اها بس موجود آهي. ۽ جڏهن اسين نه رهنداسين، تڏهن به اها اهڙي ئي رهندي، رڳو اسين ان ۾ نه هونداسين. ان کي ”موضوعي حقيقت“ چيو وڃي ٿو. پر اها ائين ناهي جيئن حقيقت ۾ آهي، هي رڳو هڪڙو عقيدو آهي، ننڍپڻ ۾ لاشعوري طور ورتل ۽ عادت سان پختو ٿيل هڪ يقين؛ اڪثر ماڻهو بس ان ”موضوعي حقيقت“ تي ائين ئي ايمان رکن ٿا، جيئن ڪو ”ڪڪرن واري ڏاڏي“ تي يقين رکي ٿو. پر ڳالهه اها آهي ته،

ته اهو اصول ته ”هر ڪنهن کي سندس ايمان موجب“ هر صورت ۾ ڪم ڪري ٿو: جنهن شيءِ تي تون يقين رکين ٿو، اهو ئي حاصل ڪرين ٿو. ڪوبه ايمان، جيئن ڪا به سچائي، خارجي حقيقت جي واقعن سان پاڻ کي ثابت ڪري ٿو. هر ڪو ايمان.

بنيادي سطح تي، اسان جي حقيقت اها آهي جنهن کي طبعيات جا ماهر ”ڪوانٽم سوپ“ چون ٿا، يعني حقيقت جي سمورن ممڪن رخن جو هڪ ”گڏيل آميزو“، ۽ رڳو اسان جي ادراڪ جو سانچو، اهو طريقو جنهن سان اسين دنيا کي ڏسون ٿا، جنهن نظرئي (عقيدن ۽ يقينن جي عينڪ) مان اسين ان کي سمجهون ٿا، اهو ئي حقيقت جي ان خاص رخ جو تعين ڪري ٿو جنهن کي اسين جيئون ٿا. ها، انهن امڪانن جي عملي روپ وٺڻ جا مختلف امڪان موجود آهن. پر جيئن ڪوانٽم تصور QBism اسان کي ٻڌائي ٿو ته، ”تنهنجي حقيقت ۾ سڀ کان وڌيڪ امڪان سان اهو واقع ٿئي ٿو جنهن تي تون ايترو ايمان رکين ٿو جو ان تي پنهنجي دولت داؤ تي لڳائڻ لاءِ تيار آهين“. تنهنجي حقيقت ۾ اهو ئي ٿئي ٿو جنهن تي تون ايمان رکين ٿو، ”هر ڪنهن کي سندس ايمان موجب“، ۽ حقيقتون ۽ انهن کي ترتيب ڏيندڙ علم رڳو اهڙا نتيجا آهن جيڪي مادي حقيقت جي ڪوانٽم سوپ مان اسان جي ايمان جي سانچي مطابق ”اڀري اچن ٿا“.

ٻين لفظن ۾، تون سدائين لاشعوري طور تي انهيءَ ڳالهه جا ثبوت ڳوليندو ۽ ڳولي لهندين جنهن تي تون يقين رکين ٿو. سوال، ٻيهر، رڳو اهو آهي ته ڇا تنهنجو ايمان، تنهنجا عقيدا، توکي خوش رکن ٿا؟ ٿي سگهي ٿو ته شروعات ۾ تو پنهنجا عقيدا غير ارادي طور تي قبول ڪيا هجن—ماءُ ۽ پيءُ کان، پاليندڙن ۽ استادن کان، پنهنجي سڄي ماحول مان، پر هاڻي تون شعوري چونڊ ڪري سگهين ٿو. تنقيدي انداز ۾ انهن ثمرن تي غور ويچار ڪري سگهين ٿو جيڪي

تون پنهنجي هاڻوڪن عقيدن ۽ يقينن مان حاصل ڪرين ٿو ۽—هاڻي شعوري طور تي—اهو چونڊي سگهين ٿو جنهن تي تون، حقيقت ۾، ايمان آڻڻ چاهين ٿو. ايمان جي چونڊ جو مطلب آهي حقيقت ۽ انهن قانونن جي چونڊ جن تحت اها ڪم ڪري ٿي.

جيڪو ماڻهو ”موضوعي حقيقت“ تي ايمان آڻڻ جو فيصلو ڪري ٿو، اهو خودبخود ان حقيقت جي قانونن جي دائري ۾ اچي وڃي ٿو: وسيلن جي کوٽ، انهن لاءِ جنگ ڪرڻ جي مجبوري، مقابلي بازي جا قانون جن ۾ اخلاق، فضيلت، محبت ۽ انصاف کان مٿانهون هميشه بقا ئي رهندو. رڳو طاقتور ئي بچي ٿو. پر هميشه ڪو ان کان به وڌيڪ طاقتور هوندو آهي، جنهن وٽ اخلاقي ۽ روحاني رڪاوٽون گهٽ هونديون آهن. پر آخرڪار اهو به شڪست کائي ويندو—سڀ کان سگھاري دشمن، يعني ناگزير موت کان. هن حقيقت ۾ رڳو هڪ ضمانت آهي—شڪست جي ضمانت، هڪ فطري پڄاڻي جي حيثيت سان موت جي ضمانت. ۽ جيستائين تون ان اڳواٽ طئي ٿيل انجام ڏانهن مسلسل وڌندو رهندين، تيستائين تون تڪليف سهڻ، ڊڄڻ ۽ پيار نه ڪرڻ لاءِ مجبور رهندين. يا وري ”درد گهٽائيندڙ نسخن“ تي جيئندين، خوفن ۽ مايوسين جي درد کان پنهنجو پاڻ کي ڪنهن نه ڪنهن طرح وندرائڻ جي ڪوشش ڪندين—کاڌي، جنس، وندر، راندين، مصنوعي راندين، مختلف قسمن جي ڪورسن، تربيتن، منشيات، شراب سان...

۽ هي ”موضوعي“ آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ ”موضوعي حقيقت“ ۾ ايترا گهڻا خارجي، توکان آزاد عنصر موجود آهن، جو هڪ سمجهدار ماڻهو، جيڪڏهن هو ”موضوعي، پاڻ کان الڳ وجود رکندڙ مادي حقيقت“ تي يقين رکي ٿو، ته انهن سڀني تي ضابطو نه رکي سگهڻ سبب خوف ۽ مسلسل بيچيني محسوس ڪرڻ تي مجبور آهي. اهڙي حقيقت ۾، بنيادي طور تي، خوف ئي حاوي رهي ٿو. پر

انسان هميشه جي خوف ۾ نٿو رهي سگهي، هي سندس سچي فطرت جي ابتڙ آهي. تنهنڪري ئي پاڻ کي ڪنهن نه ڪنهن شيءِ سان وندرائڻو پوي ٿو...

۽ ڪيترائي ماڻهو هن خوف ۽ عذابن کان ڀڄي ”خدا ڏانهن“ وڃن ٿا، اهڙي خدا ڏانهن جيڪو بلڪل ”موضوعي حقيقت“ وانگر توکان ڌار وجود رکي ٿو—ڄڻ ته ”ڪڪرن تي ويٺل ڏاڏو، جيڪو سڀ ڪجهه هلائي ٿو“. پر هي ائين آهي جيئن ”خراب پوليس وارو“ ۽ ”سٺو پوليس وارو“. رڳو روپ مٽيل آهي، ڳالهه ساڳي آهي. هاڻي توکي ان کان ڊڄڻو پوندو. ۽ مسلسل ڳولڻو پوندو ته هو تو مان ڇا ٿو چاهي. ۽ هتي ڪيترا مذهبي ايگريگورز، اهڙا وجود سامهون اچن ٿا جيڪي ماڻهن جي ايمان جي توانائي مان پاڻ کي توانو بڻائڻ چاهين ٿا. ڇاڪاڻ⁠تہ ايمان زندگي جو چشمو آهي، ايمان هڪ اهڙو رستو آهي جنهن ذريعي توانائي ان شيءِ ڏانهن منتقل ٿئي ٿي جنهن تي تون ايمان رکين ٿو. ۽ ڇا تون خدا تي يقين رکين ٿو، سائنس تي، يا ٽئين عالمي جنگ تي، يا سڀني کي بچائيندڙ صدر تي، ان سان ڪو خاص فرق نٿو پوي. تون پنهنجي مرضيءَ سان پنهنجي زندگيءَ جي توانائي ٻاهران ڪنهن شيءِ کي سونپي رهيو آهين.

ان جو مطلب اهو ناهي ته خدا جو وجود ناهي. خدا موجود آهي. خدا هر شيءِ جي، پوري ڪائنات جي، هر ان شيءِ جي جيڪا ڪڏهن هئي، آهي ۽ هوندي، ان جي اعليٰ ترين صلاحيت جي حيثيت سان، ۽ ساڳئي وقت ان جي چشمي جي حيثيت سان موجود آهي. ۽ سڀني زمانن ۾ اهڙا ماڻهو رهيا آهن جن پاڻ کي انسانيت ۽ مجموعي طور زندگي جي هن اعليٰ ترين صلاحيت جي خدمت لاءِ وقف ڪيو، ان اعليٰ ترين صلاحيت کي بنا شرط پيار، موت تي فتح حاصل ڪندڙ ابدي زندگي، اعليٰ ترين عقل، اعليٰ ترين حڪمت، اعليٰ ترين طاقت ۽ اعليٰ ترين ارادي، سڀ ڪجهه جي اعليٰ ترين سبب ۽ سرچشمي، ۽ آخرڪار، اعليٰ ترين

ڪشش طور بيان ڪيو. اهڙن ماڻهن کي، جن پاڻ کي هن اعليٰ ترين صلاحيت جي خدمت لاءِ وقف ڪيو، ولي ۽ بزرگ چيو ويندو هو. ۽ انهن ماڻهن هن اعليٰ ترين صلاحيت سان پنهنجو ذاتي، زمان ۽ مذهب جي حدن کان مٿانهون رابطو قائم ڪيو، ۽ پنهنجي خدمت ۽ ايمان ذريعي سندس سڀني يا ڪنهن خاص صفت کي وڌيڪ روشن ڪيو: ڪنهن ارادي جي سگهه کي پختو ڪيو (40 سال ٿنڀي يا پٿر تي بيهي عبادت ڪندي)، ڪنهن ايمان ذريعي مادي تي غلبي جي طاقت حاصل ڪئي (”۽ جيڪڏهن تنهنجو ايمان رائي جي داڻي جيترو به هوندو، تون هن جبل کي چوندين هٽي وڃ، ته اهو تنهنجي چوڻ تي هٽي ويندو“)، ڪنهن اعليٰ حڪمت حاصل ڪئي، عقل کي مضبوط ڪري ان کي روح ۾ بلند ڪيو، روح کي شعور جي اعليٰ ترين شڪل جي حيثيت ۾. ڪنهن ذهن کي باضابطا بڻايو. ڪنهن خوفن ۽ جسم جي پابندين ۽ جسماني محتاجين کان آزادي حاصل ڪئي. ڪنهن جسم کي ڪامل بڻايو. ڪنهن روح جي وسعت کي وڌايو. ڪنهن توانائي کي تيز ڪيو. ڪنهن پيار حاصل ڪيو.

ها، هي به ايمان آهي. پر هي ايمان، جيڪو ڪل، اڪيلي ۽ اڻ ورهائجندڙ هستي لاءِ وقف ٿيل آهي، جنهن سڀني دورن ۾ زندهه ۽ ابدي خدا سان پنهنجو زندهه رابطو قائم ڪيو، پنهنجيون ڪاميابيون روح جي گڏيل خزاني ۾ شامل ڪيون، هن ايمان، هن زندهه ايمان، اسان ۽ توهان جي اعليٰ ترين صلاحيت تخليق ڪئي، جنهن تائين هڪ ڏينهن هر خواهشمند کي رسائي حاصل ٿيندي—۽ هاڻي رڳو پنهنجي ڪوششن سبب نه، پر اعليٰ ترين رحمت ذريعي، جيڪا انهن پاڪ ماڻهن جي بي لوث گڏيل روحاني جدوجهد مان اڻيل آهي، جيڪا انسانيت جي پوري تاريخ ۾ اڪيلي خدا ۽ سندس اسان سان پيار، سندس پنهنجي ٻارن لاءِ هڪ ئي پيءُ-ماءُ جي حيثيت سان سندس رحمت جي روپ ۾ سامهون آئي آهي.

۽ هي ايمان، پنهنجي آفاقي نوعيت جي ڪري، اعليٰ ترين صلاحيت جي اجتماعي حقيقت، جنت جي اجتماعي حقيقت تخليق ڪري ٿو.

انهن ماڻهن مان هر هڪ پنهنجي ڪمزورين، پنهنجي محدوديت کي هڪ شروعاتي پليٽ فارم طور استعمال ڪيو ۽ ايمان جي طاقت ۽ خواهش جي سگهه کي وڌايو (۽ خواهشون تمام اهم آهن، جيئن اسين ايندڙ باب مان ڏسنداسين)، پنهنجي ڪمزوري ۽ خوفن کان منهن نه موڙيندي ۽ ٻين ماڻهن وانگر ”درد گهٽائيندڙ نسخن“ ۾ پاڻ کي ڀلائڻ جي ڪوشش نه ڪندي، پر انهن جي اکين ۾ اکيون وجهي سڌو ڏسندي ۽ روزانو انهن حدن کان ٻاهر نڪرڻ جو عظيم ڪارنامو انجام ڏيندي، هن ڪارنامي جا نتيجا رڳو ذاتي طور پنهنجي لاءِ نه، پر پوري انسانيت لاءِ، ان جي اعليٰ ترين صلاحيت لاءِ، جنهن کي اسين اڪيلو خدا، اڪيلو پيءُ-ماءُ، اڪيلو روح چوندا آهيون، ان لاءِ وقف ڪندي، اهو سمجهندي ته اهي سڀ اعليٰ صفتون پنهنجي مڪمل عروج تي هاڻي، هن ئي لمحي نه پهچنديون، پر مستقبل ۾ (”ايندڙ دور ۾“)، ڪنهن نئين نوعيت واري نئين شعور ۾، جيڪو هڪ ڏينهن پاڻ کي سڀ ڪجهه جو ڪارڻ طور سڃاڻيندو. تخليقڪار جي شعور ۾.

۽ ڏسو، اهو مستقبل اچي ويو آهي. ڪنهن ڏينهن—اهو هاڻي آهي.

تون پڇندين، ته ڇو رڳو پاڻ تي يقين نٿو رکي سگهجي؟ رکي سگهجي ٿو. پر ڀيٽ ڪر: پاڻ تي يقين، هڪ الڳ وجود جي حيثيت سان، ۽ پاڻ تي ايمان، اڪيلي خدا جي هڪ منفرد تجلي جي حيثيت سان، اڪيلي زندگي جي حيثيت سان جنهن پنهنجي اعليٰ ترين صلاحيت کي مظهر بڻايو آهي ۽ ان کي هر لمحي پنهنجي سمورين منفرد

تجلين ذريعي وڌائڻ جاري رکيو آهي، جن مان خدا جو هر ٻار، پنهنجي حقيقت جو هر تخليقڪار، هڪ ئي روح-پيءُ-ماءُ کان حاصل ڪيل صلاحيتن ۽ تحفن کي هر لمحي ترقي وٺرائيندو رهي ٿو، ۽ هن اعليٰ ترين صلاحيت کي وڌائڻ ۾ پنهنجو روزانو حصو وجهي ٿو، بدلي ۾ پنهنجي لاءِ اڪيلي اعليٰ ترين صلاحيت جو نئون روپ حاصل ڪري ٿو، جيڪو اڪيلي هاڻي جي هر لمحي ۾ اڪيلي وجود جي سمورن ٻارن ۽ ذرڙن پاران پرورش پاتل آهي.

قبول ڪر، پاڻ تي يقين رکڻ هڪ الڳ شعور رکندڙ وجود جي حيثيت سان جيڪو پنهنجي تجربي تائين محدود هجي، ۽ پنهنجو پاڻ تي ايمان رکڻ اڪيلي خدا جي منفرد تجلي جي حيثيت سان، جيڪو پنهنجي اندر سڄي انسانيت جي پاليل اڪيلي ابدي شعور جي اڪيلي اعليٰ ترين صلاحيت کي سمیٹي ٿو—اهي ٻئي بلڪل مختلف شيون آهن.

پوءِ، پنهنجو پاڻ تي ڪيئن ايمان آڻجي، پنهنجو پاڻ تي پنهنجي حقيقت جي تخليقڪار طور، پاڻ کي ڪل کان ڌار نه پر هڪ الوهيت ۽ پياري ٻار طور، تنهنجي منفرد انساني صورت ۾ اڪيلي خدا جي هڪ منفرد تجلي طور؟

ڇاڪاڻ⁠تہ ايمان خواهشن سان تمام گهرو ڳنڍيل آهي. اسين ان شيءِ تي يقين رکون ٿا جنهن تي اسين يقين رکڻ چاهيون ٿا. ۽ ان جي برعڪس: اسان جون خواهشون اسان جي عقيدن مان ئي طئي ٿين ٿيون. اچو ته تنهنجي خواهشن جي زندگي بخشيندڙ سگهه کي سمجهون.