5. विश्वास

तिम्रो चेतनाको जगमा विश्वास छ। भनिएको छ: «प्रत्येकलाई उसको विश्वास अनुसार नै प्राप्त हुन्छ»। तर यो त्यो विश्वास होइन, जसको बारेमा हामी धर्म वा ईश्वरको बारेमा सोच्दा कुरा गर्छौं (र यी, वास्तवमा, फरक कुराहरू हुन्)। अर्थात् जब हामी अन्धविश्वासको कुरा गर्छौं: ज्ञान नहुँदा हामीले कुनै कुरामा विश्वास गर्नै पर्छ, र जब ज्ञान प्राप्त हुन्छ, तब विश्वासको आवश्यकता रहँदैन भन्ने खालको होइन। होइन, हामी विश्वासको आफ्नै स्वरूपको बारेमा कुरा गर्दैछौं—ती अवचेतन, गहिरा र स्थिर धारणाहरूको रूपमा, जुन जुनसुकै ज्ञानभन्दा पहिले आउँछन्। त्यो विश्वासको बारेमा, जसले हाम्रो वास्तविकताका आधारभूत नियमहरू निर्धारण गर्दछ। र यहाँ यो बोध गर्नु महत्त्वपूर्ण छ कि हामी सबै, सायद आफैंलाई थाहा नपाईकन, कुनै न कुनै कुरामा विश्वास गरिरहेका हुन्छौं।

कसैले विज्ञानमा, मानव एक विकसित जनावर हो भन्ने कुरामा विश्वास गर्छ; कसैले धार्मिक कट्टरतामा, «बादलमाथि बसेर सबै कुरा सञ्चालन गर्ने हजुरबुबा» मा विश्वास गर्छ; कसैले जादुई प्रभावको शक्तिमा विश्वास गर्छ... तर अधिकांश मानिसहरू, आफूलाई थाहै नदिई, केवल संसार जस्तो छ त्यस्तै छ भन्ने कुरामा विश्वास गर्छन्—जस्तो हामी यसलाई देख्छौं, महसुस गर्छौं, नाप्छौं, र यो हामीभन्दा स्वतन्त्र रूपमा अस्तित्वमा छ, हामी यसको बारेमा के सोच्छौं वा के जान्दछौं भन्ने कुराबाट बेखबर भएर यो केवल छ। र जब हामी रहने छैनौं, यो पहिले जस्तै रहनेछ, केवल हामी यसमा हुने छैनौं। यसलाई «वस्तुनिष्ठ वास्तविकता» भनिन्छ। तर यो वास्तवमा त्यस्तो होइन, यो केवल एउटा धारणा हो, बाल्यकालमा अचेतन रूपमा ग्रहण गरिएको र बानीले जरा गाडेको गहिरो दृढ विश्वास हो; अधिकांश मानिसहरू यस «वस्तुनिष्ठ वास्तविकता» मा त्यसरी नै विश्वास गर्छन्, जसरी कसैले «बादलमाथिको हजुरबुबा» मा विश्वास गर्छ। तर कुरा के हो भने,

«प्रत्येकलाई उसको विश्वास अनुसार नै प्राप्त हुन्छ» भन्ने सूत्रले जुनसुकै अवस्थामा पनि काम गर्छ: तिमी जेमा विश्वास गर्छौ, त्यही पाउँछौ। जुनसुकै विश्वासले, जुनसुकै सत्य जस्तै, बाह्य वास्तविकताका तथ्यहरूद्वारा आफैंलाई प्रमाणित गर्छ। जुनसुकैले पनि।

आधारभूत तहमा, हाम्रो वास्तविकता भौतिकशास्त्रीहरूले भने झैं क्वान्टम सुप हो, अर्थात् वास्तविकताका सबै सम्भावित विकल्पहरूको «मिश्रण» हो, र केवल हाम्रो अनुभूतिको ढाँचा—हामी आफ्नो संसारलाई कसरी हेर्छौं, कुन प्रिज्म (विश्वास र धारणाहरू) बाट यसलाई बुझ्छौं—त्यसले नै हामीले बाँचिरहेको वास्तविकताको त्यो विशिष्ट रूप निर्धारण गर्दछ। हो, यी विकल्पहरू पूरा हुने फरक-फरक सम्भावनाहरू छन्। तर क्वान्टम अवधारणा क्युबिजम (QBism) ले हामीलाई भने झैं, «तिम्रो वास्तविकतामा सबैभन्दा बढी सम्भावनाका साथ त्यही घट्छ, जसमा तिमी यति धेरै विश्वास (निश्चिन्त) गर्छौ कि त्यसमा पैसाको बाजी लगाउन पनि तयार हुन्छौ»। तिम्रो वास्तविकतामा त्यही घट्छ, जसमा तिमी विश्वास गर्छौ, «प्रत्येकलाई उसको विश्वास अनुसार नै», र तथ्यहरू तथा तिनलाई व्यवस्थित गर्ने ज्ञानहरू केवल ती परिणामहरू हुन्, जुन हाम्रो विश्वासको ढाँचा अनुसार भौतिक वास्तविकताको क्वान्टम सुपबाट «उभ्रिएर» आउँछन्।

अर्को शब्दमा, तिमी सधैं अचेतन रूपमा त्यही कुराको पुष्टि खोज्नेछौ र पाउनेछौ, जसमा तिमी विश्वास गर्छौ। फेरि पनि प्रश्न केवल यो हो: के तिम्रो विश्वासले, तिम्रा धारणाहरूले तिमीलाई खुसी बनाउँछन्? सम्भवतः सुरुमा तिमीले आफ्ना धारणाहरू अचेतन रूपमा ग्रहण गर्यौ—आमा र बुबाबाट, हेरचाहकर्ता र शिक्षकहरूबाट, आफ्नो सम्पूर्ण परिवेशबाट, तर अब तिमी सचेत छनोट गर्न सक्छौ। ती फलहरूलाई आलोचनात्मक रूपमा विचार गर्न सक्छौ, जुन

तिमीले आफ्ना वर्तमान धारणाहरू र विश्वासहरूबाट प्राप्त गरिरहेका छौ, र—अब सचेत भएर—त्यो रोज्न सक्छौ, जसमा तिमी साँच्चै विश्वास गर्न चाहन्छौ। विश्वासको छनोटको अर्थ हो वास्तविकता र त्यो सञ्चालित हुने नियमहरूको छनोट।

«वस्तुनिष्ठ वास्तविकता» मा विश्वास गर्ने व्यक्ति स्वतः यस वास्तविकताका नियमहरूको अधीनमा पर्छ: स्रोतहरूको सीमितता, तिनका लागि संघर्षको आवश्यकता, प्रतिस्पर्धाका नियमहरू, जसमा नैतिकता, आचार, प्रेम र न्यायभन्दा माथि सधैं अस्तित्व रक्षा नै रहनेछ। जो बलियो छ, ऊ बाँच्छ। तर सधैं अझ बलियो र कम नैतिक-आचारिक बन्धन भएको कोही भेटिनेछ। तर अन्ततः ऊ पनि हार्नेछ—सबैभन्दा बलियो शत्रुसँग—अनिवार्य मृत्युसँग। यस वास्तविकतामा केवल एउटा मात्र ग्यारेन्टी छ—हारको ग्यारेन्टी, प्राकृतिक परिणामको रूपमा मृत्युको ग्यारेन्टी। र जबसम्म तिमी यस पूर्वनिर्धारित अन्त्यतर्फ निरन्तर अघि बढिरहनेछौ, तिमी पीडा भोग्न, डराउन र प्रेमविहीन हुन बाध्य हुनेछौ। अथवा «दुखाइ कम गर्ने औषधिहरू» को भरमा बाँच्नेछौ, डर र निराशाको पीडाबाट आफूलाई कुनै न कुनै कुराले ध्यान भड्काउने प्रयास गर्दै—खाना, यौन, मनोरञ्जन, खेलकुद, कृत्रिम खेलहरू, विभिन्न किसिमका तालिमहरू, प्रशिक्षणहरू, लागूऔषध, मदिरा...

र यो «वस्तुनिष्ठ» छ। किनकि «वस्तुनिष्ठ वास्तविकता» मा तिमीभन्दा बाहिरका, तिमीमाथि निर्भर नहुने यति धेरै तत्वहरू छन् कि एक बुद्धिमान व्यक्तिले, यदि उसले «आफूभन्दा स्वतन्त्र रूपमा अस्तित्वमा रहेको वस्तुनिष्ठ भौतिक वास्तविकता» मा विश्वास गर्छ भने, ती सबैलाई नियन्त्रण गर्न असम्भव भएको कारणले डर र निरन्तर चिन्ता महसुस गर्नै पर्छ। यस्तो वास्तविकतामा, परिभाषा अनुसार नै, डरको प्रभुत्व रहन्छ। तर

मानिस अनन्त डरमा बाँच्न सक्दैन, यो उसको साँचो प्रकृतिको विपरीत हो। त्यसैले त उसले आफूलाई कुनै न कुनै कुरामा अल्झाउनु पर्छ...

र धेरै मानिसहरू यस डर र पीडाबाट भागेर «ईश्वरतर्फ» जान्छन्, यस्तो ईश्वरतर्फ, जो «वस्तुनिष्ठ वास्तविकता» जस्तै तिमीबाट अलग अस्तित्वमा छ—एक प्रकारको «बादलमाथिको हजुरबुबा, जसले सबै चलाउँछन्»। तर यो «खराब प्रहरी» र «असल प्रहरी» जस्तै हो। कुरो उही हो, रूप मात्रै फरक। अब तिमीले उनीसँग डराउनुपर्ने हुन्छ। र उनले तिमीबाट के चाहन्छन् भनी निरन्तर पत्ता लगाउनुपर्ने हुन्छ। अनि यहाँ धेरै धार्मिक एग्गोरहरू, मानिसहरूको विश्वासको ऊर्जाबाट पोषण प्राप्त गर्न चाहने सत्ताहरू देखा पर्छन्। किनभने विश्वास जीवनको स्रोत हो, विश्वास त्यो माध्यम हो जसद्वारा ऊर्जा तिमीले विश्वास गर्ने कुरामा प्रवाहित हुन्छ। र तिमी ईश्वरमा विश्वास गर्छौ, विज्ञानमा, वा तेस्रो विश्वयुद्धमा, वा सबैलाई बचाउने राष्ट्रपतिमा, यसले वास्तवमा कुनै फरक पार्दैन। तिमी स्वेच्छाले आफ्नो जीवन-ऊर्जा बाहिरको कुनै कुरालाई सुम्पिरहेका हुन्छौ।

यसको अर्थ ईश्वरको अस्तित्व छैन भन्ने होइन। ईश्वर हुनुहुन्छ। ईश्वर सबै थोकको, सम्पूर्ण अस्तित्वको, जे कहिल्यै थियो, छ र हुनेछ ती सबैको सर्वोच्च सम्भावनाको रूपमा र एकै साथ त्यसको स्रोतको रूपमा अवस्थित हुनुहुन्छ। र सबै युगहरूमा यस्ता मानिसहरू थिए, जसले आफूलाई समग्र मानवजाति र जीवनको यस सर्वोच्च सम्भावनाको सेवामा समर्पित गरे, यस सर्वोच्च सम्भावनालाई सर्तहीन प्रेम, मृत्युमाथि विजय प्राप्त गरेको अनन्त जीवन, सर्वोच्च बुद्धि, सर्वोच्च प्रज्ञा, सर्वोच्च शक्ति र सर्वोच्च इच्छा, सबै थोकको सर्वोच्च कारण र स्रोत, र अन्ततः, सर्वोच्च

आकर्षणको रूपमा परिभाषित गरे। यस सर्वोच्च सम्भावनाको सेवामा आफूलाई समर्पित गर्ने त्यस्ता मानिसहरूलाई सन्त भनिन्थ्यो। र यी मानिसहरूले यस सर्वोच्च सम्भावनासँग आफ्नो कालजयी र धर्मभन्दा परको सम्बन्ध स्थापित गरे, र आफ्नो सेवा तथा विश्वासद्वारा उहाँका सबै वा कुनै विशिष्ट गुणहरूलाई समृद्ध बनाए: कसैले इच्छाशक्तिलाई प्रखर बनाए (४० वर्षसम्म खम्बा वा ढुङ्गामाथि प्रार्थनामा उभिएर), कसैले विश्वासको माध्यमबाट पदार्थमाथि प्रभुत्व जमाउने शक्तिलाई («र यदि तिम्रो विश्वास तोरीको दाना जत्रो छ भने, तिमीले यस पहाडलाई सर्न भन्यौ भने यो तिम्रो वचन अनुसार सर्नेछ»), कसैले बुद्धिलाई सुदृढ गर्दै र त्यसलाई आत्मामा, चेतनाको सर्वोच्च रूपको रूपमा रहेको आत्मामा उठाएर प्रज्ञा आर्जन गरे। कसैले मनलाई अनुशासित गरे। कसैले डर र शरीरका सीमाहरू तथा शारीरिक परनिर्भरताबाट मुक्ति विकसित गरे। कसैले शरीरलाई सिद्ध बनाए। कसैले आत्माको विस्तार गरे। कसैले ऊर्जालाई बढाए। कसैले प्रेम प्राप्त गरे।

हो, यो पनि विश्वास नै हो। तर पूर्ण, एक र अविभाज्य अस्तित्वप्रति समर्पित यो विश्वास, जसले सबै युगहरूमा जीवित, कालजयी ईश्वरसँग आफ्नो जीवित सम्पर्क स्थापित गर्‍यो र आफ्ना उपलब्धिहरूलाई आत्माको एक खजानामा समाहित गर्‍यो, यो विश्वास, जीवित विश्वासले नै हाम्रो र तिम्रो सर्वोच्च सम्भावनाको सिर्जना गर्‍यो, जहाँ एक दिन चाहने जो कोहीले पनि पहुँच पाउनेछ—र अब आफ्नै योग्यताले होइन, बरु सर्वोच्च अनुग्रहद्वारा, जुन यी सन्त मानिसहरूको निःस्वार्थ संयुक्त साधनाबाट बुनिएको हो, जसले मानव इतिहासभरि एक ईश्वरको स्वरूप र हामीप्रतिको उहाँको प्रेम, हाम्रा एक माता-पिताको रूपमा आफ्ना सन्तानप्रतिको उहाँको अनुग्रहको निर्माण गरेको छ।

र यो विश्वासले, आफ्नो सर्वव्यापकताको बलमा, सर्वोच्च सम्भावनाको सामूहिक वास्तविकता, स्वर्गको सामूहिक वास्तविकता सिर्जना गर्दछ।

यी प्रत्येक मानिसहरूले आफ्ना दुर्बलताहरू, आफ्ना सीमाहरूलाई प्रस्थानविन्दुको रूपमा प्रयोग गरे र विश्वासको शक्ति तथा इच्छाको शक्ति बढाए (र इच्छाहरू धेरै महत्त्वपूर्ण छन्, जस्तो कि हामी अर्को अध्यायमा देख्नेछौं), आफ्ना कमजोरी र डरहरूबाट मुख नमोडी र अन्य मानिसहरू जस्तै «दुखाइ कम गर्ने औषधिहरू» मा भुल्ने प्रयास नगरी, तर तिनको आँखामा सीधा हेरेर र दैनिक रूपमा यी सीमाहरू पार गर्ने पराक्रम गर्दै, यस पराक्रमको नतिजा व्यक्तिगत रूपमा आफूलाई नभई सम्पूर्ण मानवजातिलाई, उसको सर्वोच्च सम्भावनालाई, जसलाई हामी एक ईश्वर, एक माता-पिता, एक आत्मा भन्दछौं, त्यसलाई समर्पित गर्दै, यो बोध गर्दै कि यी सबै सर्वोच्च गुणहरूले आफ्नो पूर्ण सञ्चय अहिले, यसै क्षणमा होइन, तर भविष्यमा («आउने युगमा»), कुनै गुणात्मक रूपमा नयाँ चेतनामा प्राप्त गर्नेछन्, जसले एक दिन आफूलाई सबै थोकको कारणको रूपमा महसुस गर्नेछ। सृष्टिकर्ताको चेतनामा।

र हेर, त्यो भविष्य आइपुगेको छ। त्यो एक दिन—अहिले नै हो।

तिमी सोध्नेछौ, के केवल आफूमा विश्वास गर्न सकिँदैन र? सकिन्छ। तर तुलना गर: एउटा छुट्टै अस्तित्वको रूपमा आफूमाथिको विश्वास र एक ईश्वरको, एक जीवनको अद्वितीय अभिव्यक्तिको रूपमा आफूमाथिको विश्वास, जसले आफ्नो सर्वोच्च सम्भावनालाई मूर्त रूप दिएको छ र हरेक क्षण आफ्ना सबै अद्वितीय

अभिव्यक्तिहरूद्वारा त्यसलाई विस्तार गरिरहेको छ, जसमध्ये ईश्वरका प्रत्येक सन्तान, आफ्नो वास्तविकताका प्रत्येक सृष्टिकर्ताले एक आत्मा-माता-पिताबाट प्राप्त प्रतिभा र वरदानहरूलाई प्रतिक्षण विकास गरिरहन्छन्, र यस सर्वोच्च सम्भावनाको वृद्धिमा आफ्नो दैनिक योगदान पुर्‍याउँछन्, बदलामा एक अहिलेको हरेक क्षणमा एक शरीरका सबै सन्तान र अंशहरूद्वारा संकलित गरिएको एक सर्वोच्च सम्भावनाको नवीनीकृत संस्करण प्राप्त गर्दछन्।

स्वीकार गर, आफ्नो अनुभवले सीमित भएको चेतनाको छुट्टै बाहकको रूपमा आफूमाथिको विश्वास, र सम्पूर्ण मानवजातिद्वारा विकसित गरिएको एक कालजयी चेतनाको एक सर्वोच्च सम्भावनालाई आफूभित्र समाहित गर्ने एक ईश्वरको अद्वितीय अभिव्यक्तिको रूपमा आफूमाथिको विश्वास—यी फरक कुराहरू हुन्।

त्यसो भए, आफूमा, आफ्नो वास्तविकताको सृष्टिकर्ताको रूपमा आफूमा, पूर्णबाट अलग नभएको, तर तिम्रो अद्वितीय मानवीय रूपमा एक ईश्वरको अद्वितीय अभिव्यक्ति, एक ईश्वर र प्रिय सन्तानको रूपमा आफूमा कसरी विश्वास गर्ने?

किनकि विश्वास इच्छाहरूसँग धेरै नजिकबाट जोडिएको छ। हामी जेमा विश्वास गर्न चाहन्छौं, त्यहीमा विश्वास गर्छौं। र यसको विपरीत: हाम्रा इच्छाहरू हाम्रा धारणाहरूद्वारा निर्धारित हुन्छन्। आऊ, तिम्रा इच्छाहरूको जीवनदायी शक्तिलाई बुझौं।