5. विश्वास

तुझ्या चेतनेच्या पायामध्ये विश्वास वसलेला आहे. असे म्हटले आहे: «ज्याचा जसा विश्वास, तसे त्याला फळ». पण हा तो विश्वास नाही ज्याबद्दल आपण धर्म किंवा देवाचा विचार करताना बोलतो (आणि या दोन्ही गोष्टी, वस्तुतः, भिन्न आहेत). म्हणजे जेव्हा आपण अंध विश्वासाबद्दल बोलतो: की जोपर्यंत आपल्याकडे ज्ञान नसते तोपर्यंत आपल्याला कशावर तरी विश्वास ठेवावा लागतो, आणि जेव्हा आपल्याला ज्ञान मिळते, तेव्हा विश्वासाची गरज उरत नाही. नाही, आपण मूळ विश्वासाबद्दल बोलत आहोत, अशा समजुतींबद्दल, सुप्त मनातील दृढ धारणांबद्दल, ज्या कोणत्याही ज्ञानाच्या आधी अस्तित्वात असतात. त्या विश्वासाबद्दल, जो आपल्या वास्तवतेचे मूलभूत नियम ठरवतो. आणि येथे हे जाणणे महत्त्वाचे आहे की आपण सर्वजण, कदाचित नकळतपणे, कशावर ना कशावर तरी विश्वास ठेवत असतो.

कोणी विज्ञानावर विश्वास ठेवतो, यावर की माणूस हा एक विकसित प्राणी आहे, कोणी धार्मिक सिद्धांतांवर विश्वास ठेवतो, «ढगांवर बसलेल्या आजोबांवर, जे सर्वकाही चालवतात», कोणी जादुई प्रभावाच्या शक्तीवर विश्वास ठेवतो… पण बहुसंख्य लोक, स्वतःला याची जाणीव न ठेवता, फक्त असा विश्वास ठेवतात की हे जग जसे आहे, जसे आपण ते पाहतो, अनुभवतो, मोजतो, तसेच ते आहे आणि ते आपल्यापासून स्वतंत्रपणे अस्तित्वात आहे; आपण त्याच्याबद्दल काय विचार करतो किंवा काय जाणतो याच्याशी त्याला काही देणेघेणे नाही – ते फक्त अस्तित्वात आहे. आणि जेव्हा आपण नसू, तेव्हाही ते तसेच राहील, फक्त आपण त्यात नसू. याला «वस्तुनिष्ठ वास्तव» म्हटले जाते. पण प्रत्यक्षात गोष्टी तशा नसतात; ही केवळ एक धारणा आहे, बालपणी नकळत स्वीकारलेली आणि सवयीने मूळ धरलेली एक दृढ खात्री आहे; बहुसंख्य लोक या «वस्तुनिष्ठ वास्तवावर» त्याचप्रमाणे विश्वास ठेवतात जसा कोणी «ढगांवरील आजोबांवर» ठेवतो. पण गोष्ट अशी आहे की,

«ज्याचा जसा विश्वास, तसे त्याला फळ» हे सूत्र प्रत्येक परिस्थितीत कार्य करते: तू ज्यावर विश्वास ठेवतोस, तेच तुला प्राप्त होते. कोणताही विश्वास, कोणत्याही सत्याप्रमाणे, बाह्य वास्तवातील तथ्यांद्वारे स्वतःला सिद्ध करतो. प्रत्येक विश्वास.

मूलभूत पातळीवर आपले वास्तव, जसे भौतिकशास्त्रज्ञ म्हणतात, एक क्वांटम सूप (Quantum Soup) आहे, म्हणजेच वास्तवाच्या सर्व संभाव्य पर्यायांची एक «सरमिसळ» आहे, आणि केवळ आपल्या आकलनाचा साचा, आपण आपल्या जगाकडे कसे पाहतो, कोणत्या दृष्टिकोनातून (धारणा आणि विश्वासांच्या) ते अनुभवतो, तेच आपण जगत असलेले वास्तवाचे विशिष्ट रूप ठरवते. होय, या पर्यायांच्या घडण्याच्या विविध शक्यता असतात. पण जशी QBism (क्यूबिजम) ही क्वांटम संकल्पना आपल्याला सांगते, «तुझ्या वास्तवात सर्वाधिक संभाव्यतेने तेच घडते, ज्यावर तुझा इतका दृढ विश्वास (खात्री) आहे की तू त्यावर पैज लावायलाही तयार असशील». तुझ्या वास्तवात तेच घडते ज्यावर तू विश्वास ठेवतोस, «ज्याचा जसा विश्वास, तसे त्याला फळ», आणि तथ्ये तसेच त्यांना क्रमाने लावणारे ज्ञान हे केवळ असे परिणाम आहेत जे आपल्या विश्वासाच्या साच्यानुसार भौतिक वास्तवाच्या क्वांटम सूपमधून «उफाळून वर येतात».

दुसऱ्या शब्दांत सांगायचे तर, तू नकळतपणे सतत त्याच गोष्टींचे पुरावे शोधत आणि मिळवत राहशील ज्यावर तुझा विश्वास आहे. प्रश्न पुन्हा तोच आहे, तुझा विश्वास, तुझ्या धारणा तुला आनंदी बनवतात का? कदाचित सुरुवातीला तू तुझ्या या धारणा नकळतपणे स्वीकारल्या असशील – आई-वडिलांकडून, शिक्षकांकडून, मार्गदर्शकांकडून आणि संपूर्ण परिसराकडून, पण आता तू एक जाणीवपूर्वक निवड करू शकतोस. मिळणाऱ्या फळांचे समीक्षात्मक विश्लेषण कर, जी

तुला तुझ्या सद्य समजुती आणि धारणांमधून मिळतात आणि – आता जाणीवपूर्वक – ते निवड, ज्यावर तुला खरोखर विश्वास ठेवायचा आहे. विश्वासाची निवड करणे म्हणजे वास्तवाची आणि ते ज्या नियमांनुसार चालते त्या नियमांची निवड करणे होय.

जो «वस्तुनिष्ठ वास्तवावर» विश्वास ठेवणे निवडतो, तो आपोआपच या वास्तवाच्या नियमांच्या अधीन होतो: संसाधनांची कमतरता, त्यांच्यासाठी संघर्षाची गरज, स्पर्धेचे नियम, ज्यामध्ये नैतिकता, तत्त्वे, प्रेम आणि न्यायापेक्षा नेहमी जगणे (सर्व्हायव्हल) उच्च मानले जाईल. बलवानच टिकून राहतो. पण नेहमीच त्याच्यापेक्षा अधिक बलवान आणि कमी नैतिक बंधने असलेला कोणीतरी सापडेलच. पण सरतेशेवटी तोही पराभूत होईल – सर्वात बलवान शत्रूविरुद्ध – अटळ मृत्यूविरुद्ध. या वास्तवात फक्त एकच हमी आहे – पराभवाची हमी, नैसर्गिक शेवट म्हणून मृत्यूची हमी. आणि जोपर्यंत तू या पूर्वलिखित अंताकडे निरंतर चालत राहशील, तोपर्यंत तू दुःख भोगण्यास, भीती बाळगण्यास आणि प्रेमाचा अभाव अनुभवण्यास शापित असशील. किंवा «वेदनानाशकांवर» जगशील, भीती आणि निराशेच्या वेदनेपासून स्वतःचे लक्ष विचलित करण्याचा प्रयत्न करत – अन्नाने, संभोगाने, मनोरंजनाने, खेळाने, कृत्रिम खेळांनी, विविध प्रकारच्या कोर्सेसनी, प्रशिक्षणांनी, अंमली पदार्थांनी, मद्याने…

आणि हे «वस्तुनिष्ठ» आहे. कारण «वस्तुनिष्ठ वास्तवात» तुझ्यापासून स्वतंत्र असलेले इतके बाह्य घटक आहेत की, एक बुद्धिमान व्यक्ती, जर ती «स्वतःपासून स्वतंत्र अस्तित्वात असलेल्या भौतिक वास्तवावर» विश्वास ठेवत असेल, तर त्या सर्वांवर नियंत्रण ठेवणे अशक्य असल्याने तिला भीती आणि सततची चिंता वाटणे अपरिहार्य आहे. अशा वास्तवात, स्वाभाविकपणे, भीतीचेच राज्य असते. पण

माणूस सतत भीतीत जगू शकत नाही, हे त्याच्या मूळ स्वरूपाच्या विरुद्ध आहे. म्हणूनच स्वतःचे लक्ष कशात तरी गुंतवून ठेवावे लागते…

आणि अनेकजण या भीतीने आणि त्रासाने «देवाकडे» पळतात, अशा एका देवाकडे, जो «वस्तुनिष्ठ वास्तवाप्रमाणेच» तुझ्यापासून वेगळा अस्तित्वात आहे – म्हणजे «ढगांवर बसलेले आजोबा, जे सर्वकाही चालवतात». पण हे म्हणजे «वाईट पोलीस» आणि «चांगला पोलीस» यांच्यासारखेच आहे. «गोष्ट तीच, फक्त रूप वेगळे». आता तुला त्याची भीती बाळगावी लागेल. आणि त्याला तुझ्याकडून काय हवे आहे हे सतत शोधत राहावे लागेल. आणि इथे अनेक धार्मिक एग्रेगर्स (ऊर्जासमूह), मानवी विश्वासाच्या ऊर्जेवर पोसल्या जाणाऱ्या अस्तित्वांचा उदय होतो. कारण विश्वास हा जीवनाचा स्रोत आहे, विश्वास हा असा मार्ग आहे ज्याद्वारे ऊर्जा तू ज्यावर विश्वास ठेवतोस त्याकडे प्रवाहित होते. आणि तू देवावर विश्वास ठेवतोस, विज्ञानावर, तिसऱ्या महायुद्धावर, की सर्वांना वाचवणाऱ्या राष्ट्राध्यक्षावर, याने मूलतः काही फरक पडत नाही. तू स्वेच्छेने तुझी जीवनऊर्जा बाहेरील कशाला तरी समर्पित करत असतोस.

याचा अर्थ असा नाही की देव अस्तित्वात नाही. देव अस्तित्वात आहे. देव सर्व अस्तित्वाची, जे काही कधी होते, आहे आणि असेल त्या सर्वांची सर्वोच्च क्षमता म्हणून आणि त्याच वेळी त्याचा उगमस्रोत म्हणून अस्तित्वात आहे. आणि सर्व काळांत अशी माणसे झाली आहेत ज्यांनी मानवतेच्या आणि एकंदरीत जीवनाच्या या सर्वोच्च क्षमतेच्या सेवेसाठी स्वतःला समर्पित केले; या सर्वोच्च क्षमतेला त्यांनी निस्वार्थ प्रेम, मृत्यूवर विजय मिळवणारे शाश्वत जीवन, सर्वोच्च बुद्धिमत्ता, सर्वोच्च प्रज्ञा, सर्वोच्च शक्ती आणि सर्वोच्च संकल्प, सर्वोच्च कारण आणि सर्व गोष्टींचा स्रोत, आणि सरतेशेवटी, सर्वात व्यापक अर्थाने सर्वोच्च

आकर्षण म्हणून परिभाषित केले. या सर्वोच्च क्षमतेच्या सेवेसाठी स्वतःला समर्पित करणाऱ्या अशा लोकांना संत म्हटले गेले. आणि या लोकांनी या सर्वोच्च क्षमतेशी स्वतःचा कालातीत आणि धर्मनिरपेक्ष संपर्क प्रस्थापित केला, आणि आपल्या सेवेने व विश्वासाने त्याच्या सर्व किंवा विशिष्ट गुणांना समृद्ध केले: कोणी संकल्पाला प्रबळ केले (४० वर्षे स्तंभावर किंवा खडकावर प्रार्थनेत उभे राहून), कोणी – विश्वासाद्वारे भौतिक जगावर प्रभुत्व मिळवण्याची शक्ती («आणि जर तुमचा विश्वास मोहरीच्या दाण्याएवढा असेल, तर तुम्ही या पर्वताला सरकण्यास सांगाल आणि तो तुमच्या शब्दानुसार सरकेल»), कोणी प्रज्ञा संपादन केली, बुद्धीला बळकट करून तिला आत्म्यामध्ये, चेतनेचे सर्वोच्च रूप असलेल्या आत्म्यामध्ये उन्नत केले. कोणी मनाला शिस्तबद्ध केले. कोणी शरीराच्या भीती आणि बंधनांपासून, शारीरिक परावलंबित्वापासून मुक्ती साधली. कोणी शरीर परिपूर्ण केले. कोणी आत्म्याचा विस्तार केला. कोणी ऊर्जा प्रज्वलित केली. कोणी प्रेम संपादन केले.

होय, हादेखील विश्वासच आहे. पण हा विश्वास, त्या अखंड, एक आणि अविभाज्य अस्तित्वाला समर्पित आहे, ज्याने सर्व युगांमध्ये जिवंत कालातीत देवाशी स्वतःचा जिवंत संपर्क प्रस्थापित केला, आणि आपली प्राप्ती आत्म्याच्या एका सामायिक भांडारात अर्पण केली; या विश्वासाने, जिवंत विश्वासाने, आपली आणि तुमची ती सर्वोच्च क्षमता निर्माण केली, जिचा लाभ एके दिवशी प्रत्येक इच्छुकाला मिळेल – आणि तो स्वतःच्या पात्रतेमुळे नव्हे, तर या संतांच्या निस्वार्थ सामूहिक तपस्येतून विणल्या गेलेल्या सर्वोच्च कृपेमुळे, जी मानवाच्या संपूर्ण इतिहासात एका परमेश्वराच्या रूपात आणि त्याच्या आपल्यावरील प्रेमात, एकाच माता-पित्याच्या आपल्या लेकरांवरील कृपेच्या रूपात साकार झाली आहे.

आणि हा विश्वास, त्याच्या वैश्विकतेच्या बळावर, सर्वोच्च क्षमतेचे सामूहिक वास्तव, स्वर्गाचे सामूहिक वास्तव निर्माण करतो.

या प्रत्येक व्यक्तीने आपल्या दुर्बलतांचा, आपल्या मर्यादांचा पाया म्हणून वापर केला आणि विश्वासाची शक्ती तसेच इच्छेची शक्ती वाढवली (आणि इच्छा अत्यंत महत्त्वाची आहे, जसे आपण पुढील प्रकरणात पाहू), इतर लोकांप्रमाणे आपल्या कमकुवतपणा आणि भीतीकडे पाठ न फिरवता किंवा «वेदनानाशकांमध्ये» हरवून जाण्याचा प्रयत्न न करता, निर्भयपणे त्यांच्या डोळ्यांत डोळे घालून पाहिले आणि दररोज या मर्यादा ओलांडण्याचा पराक्रम केला; या पराक्रमाचे फळ स्वतःपुरते मर्यादित न ठेवता संपूर्ण मानवतेला, त्याच्या सर्वोच्च क्षमतेला, ज्याला आपण एक परमेश्वर, एक माता-पिता, एक आत्मा म्हणतो, त्याला समर्पित केले; हे जाणून की हे सर्व सर्वोच्च गुण आत्ताच, या क्षणी नव्हे, तर भविष्यात («येणाऱ्या युगात»), एका अशा गुणात्मकदृष्ट्या नवीन चेतनेमध्ये पूर्णत्वास पोहोचतील, जी एके दिवशी स्वतःला सर्वकाहीचे मूळ कारण म्हणून ओळखेल. निर्माणकर्त्याच्या चेतनेमध्ये.

आणि आता, ते भविष्य आले आहे. कधीतरी म्हणजे आताच.

तू विचारशील, फक्त स्वतःवर विश्वास का ठेवू नये? ठेवू शकतोस. पण तुलना कर: स्वतःवर एक स्वतंत्र अस्तित्वाच्या रूपात विश्वास ठेवणे आणि स्वतःवर एका परमेश्वराचे, एका जीवनाचे अद्वितीय प्रकटीकरण म्हणून विश्वास ठेवणे, ज्याने आपली सर्वोच्च क्षमता साकारली आहे आणि आपल्या सर्व अद्वितीय

प्रकटीकरणांमधून प्रत्येक क्षणी तिचा विस्तार करणे सुरू ठेवले आहे, ज्यातील देवाचे प्रत्येक लेकरू, आपल्या वास्तवाचा प्रत्येक निर्माता, एकाच आत्मा-माता-पित्याकडून मिळालेल्या कलागुणांचा आणि देणग्यांचा प्रत्येक क्षणी विकास करत राहतो, आणि या सर्वोच्च क्षमतेच्या वृद्धीमध्ये आपले दैनंदिन योगदान देतो, आणि बदल्यात एकाच आताच्या क्षणात सर्व लेकरांनी व एकाच शरीराच्या सर्व कणांनी घडवलेली एका सर्वोच्च क्षमतेची नवी आवृत्ती स्वतःसाठी प्राप्त करतो.

मान्य कर, स्वतःच्या अनुभवांनी मर्यादित असलेल्या एका स्वतंत्र चेतना-धारकाच्या रूपात स्वतःवर विश्वास ठेवणे, आणि संपूर्ण मानवतेने जोपासलेल्या एका कालातीत चेतनेची एकच सर्वोच्च क्षमता स्वतःमध्ये सामावून घेणाऱ्या एका परमेश्वराचे अद्वितीय रूप म्हणून स्वतःवर विश्वास ठेवणे – या दोन अत्यंत भिन्न गोष्टी आहेत.

तर मग, स्वतःवर विश्वास कसा ठेवावा, आपल्या वास्तवाचा निर्माता म्हणून स्वतःवर, संपूर्ण अस्तित्वापासून वेगळे नसलेल्या, तर तुझ्या अद्वितीय मानवी रूपातील एका परमेश्वराचे रूप आणि त्याचे लाडके लेकरू, त्याचे अद्वितीय प्रकटीकरण म्हणून स्वतःवर विश्वास कसा ठेवावा?

कारण विश्वासाचा संबंध इच्छांशी अत्यंत घनिष्ठ आहे. आपल्याला ज्यावर विश्वास ठेवायचा असतो, त्यावरच आपण विश्वास ठेवतो. आणि याउलट: आपल्या इच्छा आपल्या विश्वासाने निश्चित होतात. चल, तुझ्या इच्छांच्या या जीवनदायी शक्तीला समजावून घेऊया.