5. Kondima

Na moboko ya makanisi na Yo ezali Kondima. Ekomama: «Na moto na moto na kolanda kondima na ye». Kasi ezali te kondima wana oyo tozali kolobela ntango tokanisaka makambo ya lingomba to ya Nzambe (mpe, na ndambo, yango ezali makambo mibale ekeseni). Elingi koloba ntango tozali kolobela kondima ya bomoni-te: ete, tosengeli kondima eloko moko ntango tozali na boyebi te, kasi ntango tozwi boyebi, tozalaka lisusu na mposa ya kondima te. Te, tozali kolobela Kondima na yango moko, lokola bindimeli, makasi ya motema oyo ezali na se ya mayele oyo ezalaka liboso ya boyebi nyonso. Kondima oyo ekatelaka mibeko ya moboko ya makambo ya soló na biso. Mpe awa ezali na ntina koyeba ete biso nyonso, mbala mosusu kozanga koyeba biso moko, tozali kondima eloko moko.

Moto mosusu andimaka siansi, ete moto azali nyama oyo ekoli, mosusu andimaka mibeko ya mangomba, na «nkoko na likolo ya mapata oyo atambwisaka nyonso», mosusu andimaka nguya ya misala ya maji… Kasi bato mingi, kozanga koyeba yango na kati na bango moko, bandimaka kaka ete mokili ezali ndenge ezali, ndenge tomonaka yango, toyokaka yango, tomekaka yango, mpe ezali wana kozanga kotalela biso, to nini tokanisaka mpo na yango, nini toyebi mpo na yango – ezali kaka wana. Mpe ntango tokolongwa, ekozala kaka ndenge wana, kaka biso tokozala te na kati na yango. Yango babengi «makambo ya soló ya libanda». Kasi ezali te ndenge makambo ezali mpenza, ezali kaka bondimi moko, oyo eyingelaki na bozindo, kozanga koyeba na bomwana mpe ekangami na momeseno, bindimeli makasi; bato mingi bandimaka kaka «makambo ya soló ya libanda» oyo, kaka ndenge moto mosusu andimaka «nkoko na likolo ya mapata». Kasi likambo ezali ete,

ete liloba «na moto na moto – na kolanda kondima na ye» esalaka ntango nyonso: oyo Yo ondimaka, yango nde ozwaka. Kondima nyonso, lokola bosolo nyonso, emimonisaka yango moko na makambo ya soló ya libanda. Nyonso.

Na nse ya moboko, makambo na biso ya soló ezali, ndenge bato ya fiziki balobaka, supu ya kwantumi, elingi koloba «kosangana» ya mitindo nyonso oyo ekoki kozala ya makambo ya soló, mpe kaka lolenge ya bomoni na biso, ndenge totalaka mokili na biso, na lininisi nini (ya bindimeli mpe makanisi makasi) biso tomonaka yango, nde eponaka lolenge wana ya sikisiki ya makambo ya soló oyo tozali kovanda na yango. Iyo, mitindo wana ezali na makoki ekeseni ya kosalema. Kasi ndenge likanisi ya kwantumi QBism elobi na biso, «na makambo na Yo ya soló, likambo oyo ekoki kosalema mingi mpenza ezali oyo Yo ondimaka (ondimisami) kino ozali pene ya kotia mbongo mpo na yango». Na makambo na Yo ya soló esalemaka oyo Yo ondimaka, «na moto na moto – na kolanda kondima na ye», mpe makambo ya solosolo mpe boyebi oyo ebongisaka yango ezali kaka matomba oyo «ebimaka» na supu ya kwantumi ya makambo ya mosuni na kolanda lolenge ya Kondima na biso.

Na maloba mosusu, Yo ntango nyonso okozala koluka mpe kokuta bilembeteli kaka mpo na oyo ondimaka, kozanga koyeba. Motuna ezali lisusu kaka oyo: Kondima na Yo, bindimeli na Yo, ezali kopesa Yo esengo? Mbala mosusu, na ebandeli oyambaki bindimeli na Yo kozanga koyeba – epai ya mama mpe tata, epai ya bateyi mpe balakisi, epai ya bato nyonso oyo bazalaki zingazinga na Yo, kasi sikoyo Yo okoki kopona na mayele nyonso. Kotalela na mozindo mbuma oyo

Yo ozali kozwa na bindimeli mpe makanisi na Yo ya sikoyo mpe – sikoyo na mayele nyonso – kopona oyo Yo mpenza olingi kondima. Kopona Kondima elimboli kopona makambo ya soló mpe mibeko oyo etambwisaka yango.

Moto oyo aponi kondima «makambo ya soló ya libanda» akweyaka mbala moko na nse ya mibeko ya makambo ya soló wana: bozangi ya biloko, bosenga ya kobunda mpo na yango, mibeko ya kowelana, epai wapi kobika ezalaka ntango nyonso likolo ya bizaleli malamu, ya etike, ya Bolingo mpe ya bosembo. Moto ya makasi nde abikaka. Kasi ekozala ntango nyonso na moto mosusu ya makasi koleka, mpe oyo azali na bapekisi ya bizaleli mike koleka. Kasi ye mpe na nsuka akolonga te – liboso ya monguna ya makasi koleka – liwa oyo ekoki kokimama te. Na makambo ya soló oyo, ezali kaka na elaka moko – elaka ya kolongwa, elaka ya liwa lokola suka ya kokamwa te. Mpe ntango ozali kokende kaka epai ya suka oyo ekomama liboso, Yo okangami na konyokwama, kobanga mpe kozanga kolinga. To kovanda na «nkisi ya kokitisa mpasi», koluka komipesa na makambo mosusu mpo na kolongola Yo moko na mpasi ya kobanga mpe ya kolɛmba nzoto – bilei, kosangisa nzoto, masano, masano ya makasi, misala ya lokuta, ba kiti ya mateya, biteyelo, bangi, masanga…

Mpe yango ezali «na bosolo ya libanda». Pamba te na «makambo ya soló ya libanda» ezali na makambo mingi ya libanda, oyo etali Yo te, na boye ete moto ya mayele, soki andimi «makambo ya mosuni oyo ezali libanda na ye mpe ezali kaka bongo», asengeli mpenza koyoka kobanga mpe mitungisi ya ntango nyonso mpo akoki te kopekisa nyonso wana. Na makambo ya soló ya ndenge wana, na ndimbola na yango, kobanga nde ekonzi. Kasi

moto akoki te kovanda na kobanga ya seko, yango eyokani te na bomoto na ye ya Soló. Yango wana asengeli komilukela eloko moko mpo na kobungisa makanisi…

Mpe bato mingi mpo na kobanga mpe bampasi oyo bakimaka «epai ya Nzambe», epai ya nzambe oyo kaka ndenge moko na «makambo ya soló ya libanda» azali mosika na Yo – lokola «nkoko na likolo ya mapata oyo akambaka nyonso». Kasi yango ezali lokola «polisi ya mabe» mpe «polisi ya malamu». «Eloko kaka moko, na elongi mosusu». Sikoyo Yo osengeli kobanga ye. Mpe ntango nyonso koluka koyeba nini ye alingi epai na Yo. Mpe awa ebimaka ebele ya mangomba, bilimu, oyo elingi kolia nguya ya Kondima ya bato. Pamba te Kondima ezali liziba ya bomoi, Kondima ezali nzela oyo nguya elekelaka epai ya oyo Yo ondimaka. Mpe soki Yo ondimaka nzambe, to siansi, to bitumba ya misato ya mokili mobimba, to prezida oyo akobikisa bato nyonso, na bosolo ezali na ntina te. Yo ozali kopesa na bolingo na Yo moko nguya ya bomoi na Yo na eloko moko ya libanda.

Yango elingi koloba te ete Nzambe azali te. Nzambe Azali. Nzambe Azali lokola Makoki ya Likolo Koleka ya nyonso, ya biloko nyonso oyo ezali, oyo ezalaki mpe oyo ekozala, mpe na ntango moko lokola Liziba na yango. Mpe na bileko nyonso ezalaki na bato oyo bamikabaki mpo na kosalela Makoki ya Likolo Koleka oyo ya bato mpe ya Bomoi mobimba, komonisaka Makoki ya Likolo Koleka oyo lokola Bolingo ya Kozanga Masenginya, Bomoi ya Seko, oyo elongaki liwa, Mayele ya Likolo Koleka, Bwanya ya Likolo Koleka, Nguya ya Likolo Koleka mpe Mokano ya Likolo Koleka, Ntina ya Likolo Koleka mpe Liziba ya nyonso, mpe na nsuka, Kitoko ya Likolo

Koleka na ndimbola ya monene mpenza. Bato ya ndenge wana, oyo bamikabaki mpo na kosalela Makoki ya Likolo Koleka oyo babengamaki basantu. Mpe bato oyo basalaki boyokani na bango moko ya kozanga tango mpe kozanga mangomba elongo na Makoki ya Likolo Koleka oyo, mpe na mosala na bango mpe Kondima bapesaki bomengo na bizaleli na Ye nyonso to na oyo moko ya sikisiki: moto mosusu akolisaki Mokano (na kotelema na losambo mbula 40 likolo ya likonzi to likolo ya libanga), mosusu – Nguya ya kokonza biloko ya mosuni na nzela ya Kondima («Mpe soki Kondima na Yo ezali lokola mbuma ya mutarde, okoloba na ngomba oyo kolongwa, mpe ekolongwa na liloba na Yo»), mosusu azwaki Bwanya, na kokembisa Mayele mpe kotombola yango na Elimo, na Elimo lokola lolenge ya Likolo Koleka ya makanisi. Mosusu apelisaki mayele ya motema. Mosusu abotaki Bonsomi na kobanga mpe bapekisi ya nzoto, ya boombo ya nzoto. Mosusu abongisaki Nzoto. Mosusu afungolaki Molimo. Mosusu akolisaki Nguya. Mosusu azwaki Bolingo.

Iyo, yango mpe ezali Kondima. Kasi Kondima oyo, oyo epesami epai ya Mobimba, ya Moko mpe oyo ekabolami te oyo Azali, oyo na bileko nyonso ezalaki kosala Boyokani ya Bomoi na Nzambe ya Bomoi oyo Azali na tango te, kotia matomba na yango na Ebombelo ya Bomengo Moko ya Elimo, Kondima oyo, Kondima ya Bomoi, esalaki Makoki ya Likolo Koleka na biso, epai wapi mokolo moko moto nyonso oyo alingi akozwa nzela – mpe lisusu te mpo na misala na ye moko, kasi mpo na Ngolu ya Likolo Koleka, oyo etongamaki na Mosala Monene ya bomikabi ya basantu oyo, na lisolo mobimba ya bato oyo esanganaki na Elilingi ya Nzambe Moko mpe Bolingo na Ye mpo na biso, Ngolu na Ye lokola Tata-Mama na Biso Moko mpo na bana na Ye.

Mpe Kondima oyo, mpo na bomoko na yango, esalaka makambo ya soló ya elongo ya Makoki ya Likolo Koleka, makambo ya soló ya elongo ya Lola.

Moto mokomoko kati na bato oyo asalelaki bolembu na ye, bapekisi na ye lokola esika ya kobandela mpe akolisaki nguya ya Kondima mpe nguya ya mposa (mpe bamposa – ezali na ntina mingi mpenza, ndenge tokomona na mokapo oyo ekolanda), kozanga koboya kotala bolembu na ye moko mpe kobanga mpe kozanga koluka kobungisa makanisi na «nkisi ya kokitisa mpasi», lokola bato mosusu, kasi kotalaka yango polele na miso mpe mokolo na mokolo kosala mosala monene ya koleka bapekisi oyo, kopesaka matomba ya mosala monene oyo te mpo na ye moko, kasi mpo na Bato nyonso, mpo na Makoki na Ye ya Likolo Koleka, Epai ya Oyo tobengaka Nzambe Moko, Tata-Mama Moko, Elimo Moko, koyebaka ete bizaleli oyo ya likolo koleka ekokoma na ndambo na yango ya kotonda te sikoyo, te na segonde oyo, kasi na mikolo ekoya («sekolo ekoya»), na Makanisi ya Sika ya Soló, Oyo mokolo moko ekoyeba Yo Moko lokola Ntina ya nyonso. Na Makanisi ya Mokeli.

Mpe tala, mikolo yango ekoya ekomi. Mokolo moko – ezali Sikoyo.

Yo okotuna, mpo na nini moto akoki te kaka kondima yo moko? Ekoki. Kasi mekisa: kondima na yo moko, lokola eloko moko oyo ezali pembeni mpe Kondima na Yo Moko lokola komonana ya solosolo ya Nzambe Moko, ya Bomoi Moko, oyo emonisaki Makoki na Ye ya Likolo Koleka mpe ezali kokoba kofungola Yango na segonde nyonso na banzela nyonso ya kokamwa

ya komonana na Ye, epai wapi mwana mokomoko ya Nzambe, mokeli mokomoko ya makambo na ye ya soló, akobaka na segonde nyonso kokolisa makabo, makoki oyo azwaki epai ya Elimo-Tata-Mama Moko, mpe kopesaka likabo na ye ya mokolo na mokolo mpo na kokolisa Makoki ya Likolo Koleka oyo, mpe kozwa na eyano mpo na ye moko Lolenge ya Sika ya Makoki ya Likolo Koleka Moko, oyo ebatelamaki na bana nyonso mpe biteni nyonso ya Nzoto Moko na ntango nyonso ya Sikoyo Moko.

Ndimá, kondima na yo moko lokola momemi ya makanisi oyo akabwani, oyo apekisami na makambo akutanaki na yango, mpe Kondima na Yo Moko lokola komonana ya sikisiki ya Nzambe Moko, Oyo Azwaka na Kati na Ye Makoki ya Likolo Koleka Moko ya Makanisi Moko ya Seko, oyo ememamaki na Bato nyonso, – ezali makambo ekeseni mpenza.

Boye, ndenge nini kokoma Kondima na Yo Moko, na Yo Moko lokola mokeli ya makambo na Yo ya soló, yo moko oyo okabwani te na Mobimba, kasi lokola nzambe mpe mwana ya bolingo, komonana ya kokamwa, ya Nzambe Moko na lolenge na Yo ya moto ya kokamwa?

Pamba te Kondima ekangami makasi mpenza na bamposa. Biso tondimaka oyo tolingi kondima. Mpe kaka ndenge moko: bamposa na biso eponamaka na bindimeli na biso. Tika toyeba malamu nguya oyo epesaka bomoi ya bamposa na Yo.