5. વિશ્વાસ

તારી ચેતનાના પાયામાં શ્રદ્ધા રહેલી છે. કહેવાયું છે: «દરેકને તેની શ્રદ્ધા અનુસાર». પરંતુ આ તે શ્રદ્ધા નથી જેની વાત આપણે ધર્મ કે ઈશ્વર વિશે વિચારતી વખતે કરીએ છીએ (અને આ બંને, ખરેખર તો, જુદી જુદી બાબતો છે). એટલે કે જ્યારે આપણે અંધશ્રદ્ધા વિશે વાત કરીએ છીએ: જાણે કે, જ્યારે આપણી પાસે જ્ઞાન નથી હોતું ત્યારે આપણે કોઈ બાબતમાં માનવું પડે છે, અને જ્યારે આપણને જ્ઞાન મળે છે, ત્યારે આપણને શ્રદ્ધાની જરૂર રહેતી નથી. ના, આપણે શ્રદ્ધાની વાત મૂળ સ્વરૂપે કરીએ છીએ, એવી માન્યતાઓ તરીકે, અર્ધજાગ્રત દ્રઢ પ્રતીતિઓ તરીકે, જે કોઈપણ જ્ઞાન કરતાં પહેલાં આવે છે. એવી શ્રદ્ધા વિશે, જે આપણી વાસ્તવિકતાના મૂળભૂત નિયમો નક્કી કરે છે. અને અહીં એ સમજવું મહત્ત્વનું છે કે આપણે બધા, કદાચ પોતે જાણ્યા વગર પણ, કંઈક ને કંઈકમાં શ્રદ્ધા રાખીએ છીએ.

કોઈ વિજ્ઞાનમાં માને છે, એ વાતમાં કે મનુષ્ય એક વિકસિત પ્રાણી છે, કોઈ ધાર્મિક માન્યતાઓમાં, «વાદળ પર બેઠેલા દાદામાં જે બધું સંભાળે છે», કોઈ જાદુઈ પ્રભાવની શક્તિમાં માને છે… પરંતુ મોટાભાગના લોકો, આ બાબતનું ભાન રાખ્યા વિના, ફક્ત એટલું જ માને છે કે જગત એવું જ છે જેવું તે છે, જેવું આપણે તેને જોઈએ છીએ, અનુભવીએ છીએ, માપીએ છીએ, અને તે આપણાથી સ્વતંત્ર અસ્તિત્વ ધરાવે છે, આપણે તેના વિશે શું વિચારીએ છીએ, તેના વિશે શું જાણીએ છીએ તેનાથી પર — તે બસ છે. અને જ્યારે આપણે નહીં હોઈએ, ત્યારે પણ તે આવું જ રહેશે, માત્ર આપણે તેમાં નહીં હોઈએ. આને «વસ્તુલક્ષી વાસ્તવિકતા» કહેવામાં આવે છે. પરંતુ સત્યમાં વસ્તુઓ આવી નથી, આ માત્ર એક માન્યતા છે, બાળપણમાં અજાણતાં સ્વીકારેલી અને ટેવથી મૂળ પકડી ગયેલી ઊંડી પ્રતીતિ છે; મોટાભાગના લોકો આ «વસ્તુલક્ષી વાસ્તવિકતા»માં એવી જ રીતે માને છે જેમ કોઈ «વાદળ પર બેઠેલા દાદા»માં માને છે. પરંતુ વાત એ છે કે,

કે «દરેકને તેની શ્રદ્ધા અનુસાર» વાળું સૂત્ર કોઈપણ સ્થિતિમાં કામ કરે છે: તું જેમાં શ્રદ્ધા રાખે છે, તે જ તને મળે છે. કોઈપણ શ્રદ્ધા, કોઈપણ સત્યની જેમ, બાહ્ય વાસ્તવિકતાના તથ્યો દ્વારા પોતાની જાતને સાબિત કરે છે. કોઈપણ.

મૂળભૂત સ્તરે આપણી વાસ્તવિકતા, જેમ ભૌતિકશાસ્ત્રીઓ કહે છે, ક્વોન્ટમ સૂપ છે, એટલે કે વાસ્તવિકતાના તમામ સંભવિત વિકલ્પોની એક «ખીચડી», અને માત્ર આપણી ધારણાનું માળખું, આપણે આપણા વિશ્વને જે રીતે જોઈએ છીએ, કયા દ્રષ્ટિકોણ (શ્રદ્ધાઓ અને માન્યતાઓ) દ્વારા આપણે તેને અનુભવીએ છીએ, તે વાસ્તવિકતાના તે ચોક્કસ વિકલ્પને નિર્ધારિત કરે છે જેને આપણે જીવીએ છીએ. હા, આ વિકલ્પોના સાકાર થવાની જુદી જુદી સંભાવનાઓ છે. પરંતુ જેમ ક્યુબિઝમ (QBism) નો ક્વોન્ટમ ખ્યાલ આપણને કહે છે, «તારી વાસ્તવિકતામાં સૌથી વધુ સંભાવના સાથે તે જ ઘટે છે, જેમાં તું એટલી હદે માને છે (ખાતરી ધરાવે છે) કે તું તેના પર પૈસાની શરત લગાવવા તૈયાર હોય». તારી વાસ્તવિકતામાં તે જ બને છે જેમાં તું શ્રદ્ધા રાખે છે, «દરેકને તેની શ્રદ્ધા અનુસાર», અને તથ્યો તથા તેમને વ્યવસ્થિત કરતું જ્ઞાન – એ માત્ર પરિણામો છે જે આપણી શ્રદ્ધાના ઢાંચા અનુસાર ભૌતિક વાસ્તવિકતાના ક્વોન્ટમ સૂપમાંથી «સપાટી પર આવે છે».

બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, તું અજાણતાં જ સતત તે જ બાબતના પુરાવા શોધતો રહીશ અને મેળવતો રહીશ જેમાં તું શ્રદ્ધા રાખે છે. સવાલ, ફરીથી, માત્ર એટલો જ છે કે શું તારી શ્રદ્ધા, તારી માન્યતાઓ, તને સુખી બનાવે છે? કદાચ, શરૂઆતમાં તેં તારી માન્યતાઓને અજાણતાં જ સ્વીકારી લીધી હતી – માતા-પિતા પાસેથી, પાલનપોષણ કરનારાઓ અને શિક્ષકો પાસેથી, તારા સમગ્ર વાતાવરણમાંથી, પરંતુ હવે તું એક સભાન પસંદગી કરી શકે છે. તે ફળોનું વિવેચનાત્મક મૂલ્યાંકન કરી શકે છે જે

તને તારી વર્તમાન માન્યતાઓ અને પ્રતીતિઓમાંથી મળી રહ્યા છે અને — હવે સભાનપણે — તે પસંદ કરી શકે છે જેમાં તું ખરેખર શ્રદ્ધા રાખવા માંગે છે. શ્રદ્ધાની પસંદગી એટલે વાસ્તવિકતાની અને જે નિયમો અનુસાર તે કાર્ય કરે છે તેની પસંદગી.

«વસ્તુલક્ષી વાસ્તવિકતા»માં શ્રદ્ધા રાખવાનું પસંદ કરનાર આપોઆપ આ વાસ્તવિકતાના નિયમો હેઠળ આવી જાય છે: સંસાધનોની મર્યાદા, તેમના માટે સંઘર્ષની અનિવાર્યતા, સ્પર્ધાના નિયમો, જેમાં નૈતિકતા, સદાચાર, પ્રેમ અને ન્યાય કરતાં હંમેશા અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવું સર્વોપરી હશે. બળવાન જ જીવે છે. પરંતુ હંમેશાં કોઈ તેનાથી પણ વધુ શક્તિશાળી અને ઓછા નૈતિક-ચારિત્રિક બંધનો ધરાવનાર મળી જ આવશે. પણ અંતે તે પણ હારી જશે — સૌથી શક્તિશાળી વિરોધી સામે — અનિવાર્ય મૃત્યુ સામે. આ વાસ્તવિકતામાં માત્ર એક જ ગેરંટી છે — પરાજયની ગેરંટી, કુદરતી પરિણામ તરીકે મૃત્યુની ગેરંટી. અને જ્યાં સુધી તું આ પૂર્વનિર્ધારિત અંત તરફ અડગપણે આગળ વધતો રહીશ, ત્યાં સુધી તું પીડા ભોગવવા, ડરવા અને પ્રેમ ન કરવા માટે અભિશાપિત છે. અથવા ભય અને નિરાશાની પીડામાંથી પોતાનું ધ્યાન ભટકાવવા માટે કોઈપણ રીતે «દર્દનિવારકો» પર જીવવા માટે — ખોરાક, વાસના, મનોરંજન, રમતગમત, કૃત્રિમ રમતો, વિવિધ પ્રકારના અભ્યાસક્રમો, તાલીમો, નશીલા પદાર્થો, દારૂ…

અને આ «વસ્તુલક્ષી» છે. કારણ કે «વસ્તુલક્ષી વાસ્તવિકતા»માં તારાથી સ્વતંત્ર એવા ઘણા બાહ્ય પરિબળો છે કે એક બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિ, જો તે «પોતાનાથી સ્વતંત્ર રીતે અસ્તિત્વ ધરાવતી વસ્તુલક્ષી ભૌતિક વાસ્તવિકતા»માં માનતો હોય, તો તે બધા પરિબળોને નિયંત્રિત કરવામાં અસમર્થ હોવાને કારણે ભય અને સતત ચિંતા અનુભવવા માટે બંધાયેલો છે. આવી વાસ્તવિકતામાં, સ્વાભાવિક રીતે જ, ભયનું શાસન હોય છે. પરંતુ

માણસ કાયમી ભયમાં જીવી શકતો નથી, તે તેના સાચા સ્વભાવની વિરુદ્ધ છે. તેથી જ તેણે કોઈને કોઈ રીતે પોતાનું ધ્યાન ભટકાવવું પડે છે…

અને ઘણા લોકો આ ભય અને પીડાથી ભાગીને «ઈશ્વર તરફ» જાય છે, એવા ઈશ્વર તરફ જે «વસ્તુલક્ષી વાસ્તવિકતા»ની જેમ જ તારાથી અલગ અસ્તિત્વ ધરાવે છે — જાણે «વાદળ પર બેઠેલા દાદા, જે બધું ચલાવે છે». પરંતુ આ «ખરાબ પોલીસ» અને «સારા પોલીસ» જેવું છે. «એ જ બાબત, માત્ર જુદા સ્વરૂપે». હવે તારે તેમનાથી ડરવું પડશે. અને સતત એ શોધવું પડશે કે તેઓ તારી પાસેથી શું ઈચ્છે છે. અને અહીં અસંખ્ય ધાર્મિક એગ્રેગોરો, અસ્તિત્વો પ્રગટ થાય છે જે લોકોની શ્રદ્ધાની ઊર્જા પર નભવા માંગે છે. કારણ કે શ્રદ્ધા એ જીવનનો સ્ત્રોત છે, શ્રદ્ધા એ એક માધ્યમ છે જેના દ્વારા તું જેમાં માને છે તેને ઊર્જા પહોંચાડવામાં આવે છે. અને તું ઈશ્વરમાં માને છે, વિજ્ઞાનમાં માને છે, ત્રીજા વિશ્વયુદ્ધમાં કે પછી બધાને બચાવનાર રાષ્ટ્રપતિમાં માને છે, તેનો વાસ્તવમાં કોઈ ફરક પડતો નથી. તું સ્વેચ્છાએ તારી જીવનઊર્જા બહારની કોઈ વસ્તુને સોંપી રહ્યો છે.

આનો અર્થ એ નથી કે ઈશ્વરનું અસ્તિત્વ નથી. ઈશ્વર અસ્તિત્વ ધરાવે છે. ઈશ્વર તમામ અસ્તિત્વની, જે કંઈ હતું, છે અને રહેશે તે સર્વની સર્વોચ્ચ સંભાવના તરીકે અને સાથે સાથે તેના સ્ત્રોત તરીકે અસ્તિત્વ ધરાવે છે. અને દરેક યુગમાં એવા લોકો રહ્યા છે જેમણે માનવતા અને સમગ્ર જીવનની આ સર્વોચ્ચ સંભાવનાની સેવામાં પોતાને સમર્પિત કર્યા છે, અને આ સર્વોચ્ચ સંભાવનાને શરતવિહીન પ્રેમ, મૃત્યુ પર વિજય મેળવનાર શાશ્વત જીવન, સર્વોચ્ચ બુદ્ધિ, સર્વોચ્ચ પ્રજ્ઞા, સર્વોચ્ચ શક્તિ અને સર્વોચ્ચ ઈચ્છા, સર્વના સર્વોચ્ચ કારણ અને સ્ત્રોત તરીકે, અને છેવટે, સર્વોચ્ચ

સૌથી વ્યાપક અર્થમાં આકર્ષણ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરી છે. આ સર્વોચ્ચ સંભાવનાની સેવામાં પોતાને સમર્પિત કરનારા આવા લોકોને સંતો કહેવામાં આવતા હતા. અને આ લોકોએ આ સર્વોચ્ચ સંભાવના સાથે પોતાનો કાલાતીત અને ધર્મથી પર એવો અંગત સંપર્ક સ્થાપિત કર્યો હતો, અને પોતાની સેવા તથા શ્રદ્ધા દ્વારા તેના તમામ અથવા કોઈ ચોક્કસ ગુણને સમૃદ્ધ બનાવ્યો હતો: કોઈએ સંકલ્પશક્તિને પ્રબળ બનાવી (૪૦ વર્ષ સુધી થાંભલા કે પથ્થર પર ઊભા રહીને પ્રાર્થના કરીને), કોઈએ શ્રદ્ધા દ્વારા પદાર્થ પર પ્રભુત્વ મેળવવાની શક્તિને («અને જો તારી શ્રદ્ધા રાઈના દાણા જેટલી પણ હશે, તો તું આ પહાડને ખસી જવાનું કહીશ અને તે તારા વચનથી ખસી જશે»), કોઈએ પ્રજ્ઞા પ્રાપ્ત કરી, બુદ્ધિને દ્રઢ બનાવીને અને તેને આત્મામાં ઉન્નત કરીને, આત્માને ચેતનાના સર્વોચ્ચ સ્વરૂપ તરીકે સ્થાપિત કરીને. કોઈએ મનને અનુશાસિત કર્યું. કોઈએ ભય અને શરીરની મર્યાદાઓ, શારીરિક આસક્તિઓમાંથી મુક્તિ કેળવી. કોઈએ શરીરને સિદ્ધ કર્યું. કોઈએ આત્માના વ્યાપને વિસ્તૃત કર્યો. કોઈએ ઊર્જાને વધારી. કોઈએ પ્રેમ પ્રાપ્ત કર્યો.

હા, આ પણ શ્રદ્ધા જ છે. પરંતુ આ શ્રદ્ધા, જે પૂર્ણ, અખંડ અને અવિભાજ્ય સત્ ને સમર્પિત છે, જેણે દરેક યુગમાં જીવંત કાલાતીત ઈશ્વર સાથે પોતાનો જીવંત સંપર્ક સ્થાપિત કર્યો, પોતાની સિદ્ધિઓને આત્માના અખંડ ભંડારમાં અર્પણ કરી, આ શ્રદ્ધાએ, જીવંત શ્રદ્ધાએ, આપણી સર્વોચ્ચ સંભાવનાનું સર્જન કર્યું છે, જેનો પ્રવેશ એક દિવસ દરેક ઈચ્છુક વ્યક્તિને મળશે — અને હવે પોતાના અંગત ગુણોને આધારે નહીં, પરંતુ આ પવિત્ર લોકોના નિઃસ્વાર્થ સામૂહિક તપમાંથી વણાયેલી સર્વોચ્ચ કૃપા દ્વારા, જે સમગ્ર માનવ ઇતિહાસમાં એક પરમેશ્વરના સ્વરૂપમાં અને આપણા પ્રત્યેના તેમના પ્રેમમાં, તેમના બાળકો પ્રત્યેના આપણા એક પરમ માતા-પિતા તરીકેની તેમની કૃપામાં પરિણમી છે.

અને આ શ્રદ્ધા, તેની સાર્વત્રિકતાના બળે, સર્વોચ્ચ સંભાવનાની સામૂહિક વાસ્તવિકતાનું, સ્વર્ગની સામૂહિક વાસ્તવિકતાનું નિર્માણ કરે છે.

આમાંના દરેક વ્યક્તિએ પોતાની નબળાઈઓ, પોતાની મર્યાદાઓને પ્રસ્થાન બિંદુ તરીકે ઉપયોગ કર્યો અને શ્રદ્ધાની શક્તિ તથા ઈચ્છાની શક્તિને વધારી (અને ઈચ્છાઓ — આ ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે, જેમ આપણે આગળના પ્રકરણમાં જોઈશું), પોતાની નબળાઈઓ અને ભયથી મોં ફેરવ્યા વિના અને અન્ય લોકોની જેમ «દર્દનિવારકો»માં ખોવાઈ જવાનો પ્રયાસ કર્યા વિના, પરંતુ તેમની આંખોમાં સીધું જોઈને અને દરરોજ આ સીમાઓથી પર જવાનું સાહસ કરીને, આ સાહસના પરિણામો અંગત રીતે પોતાને નહીં, પરંતુ સમગ્ર માનવજાતને, તેની સર્વોચ્ચ સંભાવનાને, જેને આપણે એક ઈશ્વર, એક માતા-પિતા, એક પરમાત્મા કહીએ છીએ તેને સમર્પિત કર્યા, એ સમજીને કે આ તમામ સર્વોચ્ચ ગુણો પોતાનું પૂર્ણ સ્વરૂપ અત્યારે નહીં, આ ક્ષણે નહીં, પરંતુ ભવિષ્યમાં («આગામી યુગમાં»), એક ગુણાત્મક રીતે નવી ચેતનામાં પ્રાપ્ત કરશે, જે એક દિવસ પોતાની જાતને સર્વના કારણ તરીકે ઓળખશે. સર્જકની ચેતનામાં.

અને હવે, આ ભવિષ્ય આવી ગયું છે. એક દિવસ — એ અત્યારે જ છે.

તું પૂછીશ, તો પછી કેવળ પોતાનામાં જ શ્રદ્ધા કેમ ન રાખી શકાય? રાખી શકાય. પરંતુ સરખામણી કર: એક અલગ અસ્તિત્વ તરીકે પોતાનામાં શ્રદ્ધા અને એક પરમેશ્વરની, એક પરમ જીવનની અનન્ય અભિવ્યક્તિ તરીકે પોતાનામાં શ્રદ્ધા, જેણે પોતાની સર્વોચ્ચ સંભાવનાને મૂર્તિમંત કરી છે અને પોતાની તમામ અનન્ય

અભિવ્યક્તિઓ દ્વારા દરેક ક્ષણે તેને વિસ્તૃત કરવાનું ચાલુ રાખ્યું છે, જેમાંથી ઈશ્વરનું દરેક સંતાન, પોતાની વાસ્તવિકતાનો દરેક સર્જક, એક પરમ આત્મા-પિતા-માતા પાસેથી મળેલા ગુણો, વરદાનોને પ્રતિક્ષણ વિકસાવવાનું ચાલુ રાખે છે, અને આ સર્વોચ્ચ સંભાવનાના વિસ્તરણમાં પોતાનું દૈનિક યોગદાન આપે છે, બદલામાં પોતાના માટે એક સર્વોચ્ચ સંભાવનાની નવીનીકૃત આવૃત્તિ પ્રાપ્ત કરે છે, જે એક પરમ વર્તમાનની દરેક ક્ષણે એક પરમ દેહના તમામ સંતાનો અને અંશો દ્વારા પોષાયેલી છે.

સ્વીકાર કર કે, પોતાના અનુભવથી સીમિત એક અલગ ચેતનાના ધારક તરીકે પોતાનામાં શ્રદ્ધા, અને એક પરમેશ્વરની અનન્ય અભિવ્યક્તિ તરીકે પોતાનામાં શ્રદ્ધા, જે સમગ્ર માનવજાત દ્વારા પોષાયેલી એક કાલાતીત ચેતનાની સર્વોચ્ચ સંભાવનાને પોતાનામાં સમાવી લે છે — આ બંને તદ્દન અલગ બાબતો છે.

તો પછી, પોતાનામાં, પોતાની વાસ્તવિકતાના સર્જક તરીકે પોતાનામાં, સમગ્રથી અલગ નહીં પરંતુ એક ઈશ્વર તરીકે અને વ્હાલા સંતાન તરીકે, તારા અનન્ય માનવ સ્વરૂપમાં એક પરમેશ્વરની અનન્ય અભિવ્યક્તિ તરીકે શ્રદ્ધા કેવી રીતે રાખવી?

કારણ કે શ્રદ્ધા ઈચ્છાઓ સાથે ખૂબ જ ગાઢ રીતે જોડાયેલી છે. આપણે જેમાં માનવા માંગીએ છીએ તેમાં જ શ્રદ્ધા રાખીએ છીએ. અને તેનાથી ઊલટું: આપણી ઈચ્છાઓ આપણી માન્યતાઓ દ્વારા નક્કી થાય છે. ચાલો તારી ઈચ્છાઓની જીવન આપનારી શક્તિને સમજીએ.