7. भावना

सामान्य जाणीवेच्या दृष्टिकोनातून आपल्याला असे वाटते की आपल्या भावना (संवेदना, विकार आणि अंतर्मनातील अनुभव) बाह्य परिस्थितीवर अवलंबून असतात: धोक्यामुळे भय निर्माण होते, अपशब्दाने अपमान किंवा विषाद, केलेल्या चुकीमुळे अपराधाची भावना, प्रिय व्यक्तीच्या भेटीमुळे प्रेम, मुलांच्या 'गैरवर्तना'मुळे चिडचिड इत्यादी.

परंतु सृजनकर्त्याच्या जाणीवेच्या दृष्टिकोनातून सर्व काही याच्या उलट आहे — आपल्या जाणीवेमध्ये आधीच त्या त्या भावना व संवेदना जागृत करणारे अवचेतन (अजाणतेपणी, आपोआप कार्यान्वित होणारे) कार्यक्रम अस्तित्वात असतात. त्यांना आपण ‘अनुभूतीचे साचे’ म्हणू शकतो. आणि हे अनुभूतीचे साचेच 'क्वांटम सूप'मधून अनुरूप परिस्थिती निर्माण करतात (आपल्या वास्तवात आकर्षित करतात): भय हे धोके आणि संकटे निर्माण करते, दुखावलेपण अपमानकर्त्याला जन्माला घालते, अपराधभाव चुका निर्माण करतो, लज्जा तुझ्या तुच्छतेचे पुरावे उभे करते, क्रोध संतापण्यासाठी कारण शोधून काढतो, द्वेष स्वतःचा शत्रू शोधून काढतो इत्यादी.

भावना या प्राथमिक आहेत आणि बाह्य परिस्थिती ही दुय्यम आहे. आपल्या भावना बदल, आणि तू तुझे वास्तव बदलशील.

ही यंत्रणा आपल्या धारणांच्या प्रकटीकरणाच्या प्रक्रियेशी आणि इच्छांच्या भौतिकशास्त्राशी अत्यंत घट्ट जोडलेली आहे. काही धारणा विशिष्ट भाव-साचे निर्माण करतात, तर इतर धारणा वेगळे साचे तयार करतात. जसे आपण आधीच म्हटले आहे, विश्वास किंवा श्रद्धा...

आपल्यापासून स्वतंत्रपणे अस्तित्वात असणाऱ्या वस्तुनिष्ठ वास्तवावरील श्रद्धा ही अगणित भयांचा अनुभव घेण्याशी जोडलेली असते: मृत्यूचे भय, जगण्याचे भय, निंदेचे भय, चुकीचे भय, संघर्षाचे भय, पैशांशिवाय राहण्याचे भय, आजारी पडण्याचे भय, शारीरिक आणि भावनिक वेदनेचे भय, उद्याच्या दिवसाची चिंता व भय, बदलांचे भय, मुलांविषयी आणि त्यांच्या भविष्याविषयी भय, नवीन सुरुवातीचे भय, आणि खुद्द भयाचेच भय...

परिणामी, आपल्या सर्व इच्छा स्वतःला आणि आपल्या आप्तांना सुरक्षित ठेवण्याच्या, सर्व प्रकारच्या भयांपासून आणि संकटांपासून वाचवण्याच्या इच्छेभोवती केंद्रित होतात, जे ‘वस्तुनिष्ठ वास्तवा’च्या कक्षेत व्याख्यानुसारच अशक्य आहे. आणि आपण जितके अधिक स्वतःचे रक्षण करण्याचा प्रयत्न करतो (अधिक पैसा कमावणे, इतरांवर अधिक नियंत्रण आणि सत्ता मिळवणे इत्यादी), तितकीच आपली काळजी करण्याची कारणे वाढतात आणि धोक्यांचे प्रमाणही उलट वाढत जाते. 'जितके उंच उडाल, तितकीच जमिनीवर पडण्याची वेदना मोठी असते'.

परंतु आपण स्वतःच आपल्या चेतनेने आपले वास्तव घडवतो यावरील श्रद्धा आपल्याला प्रेरित करते, प्रेरणेसाठी आणि सर्जनशीलतेसाठी, आत्म-रुचीसाठी विपुल संधींचे दरवाजे उघडते; आपल्यातील मूळ कारणाचा शोध घेण्याची आणि आत्मज्ञानाची ओढ जागृत करते; बाह्य विचार आणि बाह्य घटनांच्या विश्लेषणापासून आपल्या मनाचे लक्ष आंतरिक अवस्थांच्या निरीक्षणाकडे आणि आत्म-चिंतनाकडे वळवून, आपल्याला नक्की ज्या भावना अनुभवायच्या आहेत त्या सक्रिय करायला शिकण्याची संधी देते. आपण सर्व दृष्टीने सृजनकर्ते आहोत यावरील श्रद्धा आपल्याला आत्म-संयम शिकण्यास प्रवृत्त करते, आणि बाह्य...

उत्तेजकांना मिळणाऱ्या प्रतिक्रियांच्या आज्ञावली हळूहळू शिथिल करत (आणि नंतर पूर्णपणे बंद करत) नेते; आणि उलटपक्षी, सत्याच्या जिवंत शब्दाने, प्रार्थनेमध्ये, ध्यानात, मनाच्या शिस्तीत, आपल्या भावनांच्या सजग निरीक्षणात आणि रूपांतरातून आपल्या आंतरिक अवस्थेचे जाणीवपूर्वक सृजन करण्याचे कौशल्य प्राप्त करून देते — जिथे आपण बिनशर्त प्रेमाचा आणि त्याच्या सर्व रूपांचा अनुभव घेतो: अंतर्मनातील सूक्ष्म स्पंदनांपासून ते दिव्य कृपा आणि सर्व अस्तित्वाशी असलेल्या ऐक्यापर्यंत.

सृजनकर्त्याची जाणीव आपल्याला सर्जनशील आत्म-अभिव्यक्तीचे असे स्वातंत्र्य देते आणि आपल्या स्थितीच्या सजग व्यवस्थापनाद्वारे परमानंदाच्या अशा क्षितीजांची कवाडे उघडते की, आपल्या इच्छा जणू एकमेकांशी स्पर्धा करत आपल्याला केवळ याच कार्यात मग्न राहण्यास प्रवृत्त करतात: आपल्या सर्जनशील क्षमतांचा, आपल्या कलागुणांचा अधिकाधिक सखोल आणि विस्तीर्ण विकास करणे, स्वतःला जाणणे, सजग सृजनाची नवनवीन साधने आत्मसात करणे आणि जाणीवेवर काम करणाऱ्या साधनांचा संग्रह समृद्ध करणे — ज्याचा विस्तार एका चेतना-तंत्रज्ञानाच्या संपूर्ण वृक्षात होतो, जे वस्तुतः जीवनवृक्ष आहे, आणि त्याचे सर्वात गोड फळ म्हणजे ‘प्रेमाचे तंत्रज्ञान’. तंत्रज्ञान का? कारण आता आपण आपल्या जाणीवेचे नियमन करून जाणीवपूर्वक प्रेमाची निर्मिती आणि प्रकटीकरण करू शकतो. अशी काही मूलभूत पावले आहेत, जी उचलल्यास आपल्याला खात्रीशीर फळ मिळते. हे तंत्रज्ञान नाही तर दुसरे काय आहे?

होय, हे तंत्रज्ञान, प्रेमाचे तंत्रज्ञान, आपल्याकडून सुरुवातीला अनेक मूलभूत नवीन कौशल्ये आत्मसात करण्याची मागणी करते — जी ‘सृजनकर्त्याच्या चेतनेची सूक्ष्म कार्यक्षमता’ आहेत: आपले लक्ष भावनांवर केंद्रित करून मनाला शिस्त लावणे, आपल्या ऊर्जेच्या

स्थितीचे व्यवस्थापन करायला शिकणे, ऊर्जेची गळती रोखणे आणि प्राणशक्तीचा प्रवाह वाढवणे, चेतनेची शुद्धता राखणे, घडणाऱ्या प्रत्येक गोष्टीच्या परिपूर्णतेवरील श्रद्धेची जाणीवपूर्वक निवड करणे, कोणत्याही परिस्थितीत पुन्हा पुन्हा सृजनकर्त्याचे उत्तरदायित्व स्वतःकडे घेणे, स्वतःच्या अस्तित्वाच्या सर्वोच्च, कालातीत पैलूंशी (अतिचेतना, एकमेव आत्मा, एकमेव प्राण, माता-पिता ईश्वर, ख्रिस्त-चेतना, पूर्वज-देवता आणि गुरु-देवता, आपल्या उच्चतर ‘स्व’शी) एक स्थिर आंतरिक संवाद प्रस्थापित करणे, घडणाऱ्या प्रत्येक गोष्टीचे कारण केवळ स्वतःमध्येच शोधणे आणि मिळवणे, कर्तव्याच्या नव्हे तर आनंदाच्या होकायंत्रावर लक्ष ठेवून दररोज आपल्या कलागुणांचा विकास करणे — थोडक्यात सांगायचे तर, भय आणि बंधनाच्या भावनेतून नव्हे तर आनंदाने जगायला शिकणे («आणि जशी आम्ही आमच्या ऋणींना क्षमा करतो, तसेच तूही आमचे ऋण क्षमा कर») आणि आपल्या आंतरिक सामर्थ्याने व प्रभावाने अत्यंत महत्त्वाच्या आणि शक्तिशाली, तरीही आंतरिक अनुभूतीत अगदी हलक्याफुलक्या असणाऱ्या चेतनेच्या अनेक कौशल्यांवर प्रभुत्व मिळवणे — म्हणूनच या सर्वासाठी काही वेळ लागेल, त्यामुळे या मार्गावर स्वतःशी फार कठोर आणि अति-अपेक्षी होऊ नकोस, कारण शेवटी या सर्वांचे सार्थक आपल्या ईश्वरी-मानवी स्वरूपाला साजेसे अशा सर्वोच्च वास्तव आणि परमानंदात — परिपूर्ण, बिनशर्त, शाश्वत प्रेमात — प्रवेश मिळवून होते.

आणि या तंत्रज्ञानातील, म्हणजेच प्रेमाच्या तंत्रज्ञानातील सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे आपण कोणत्याही नरकाच्या मधोमध देखील प्रेमाचे, वस्तुतः एका सजीव स्वर्गाचे सृजन करू शकतो, आणि कोणत्याही वेदना, दुःख व संकटांना त्यांच्या सर्वोच्च क्षमतेमध्ये उन्नत करू शकतो — म्हणजेच आपल्या कलागुणांच्या

नवनवीन पैलूंमध्ये आणि ईश्वरी प्रेमाच्या अमर्याद इंद्रधनुष्याच्या विविध छटांमध्ये.

असे केवळ देवच करू शकतात. आणि आपण दोघे हे शिकू, माझ्या प्रिय मित्रा.

हे तुझ्या मूळ स्वभावातच आहे. फक्त याची तीव्र इच्छा असणे आणि त्यावर आपला हक्क सांगणे आवश्यक आहे. आपल्या मार्गाचा स्वीकार कर. आत्म्याच्या मुक्तीसाठी, आंतरिक सत्याच्या प्रकटीकरणासाठी आणि परिपूर्ण, बिनशर्त, शाश्वत प्रेमाची कौशल्ये आत्मसात करण्यासाठी आपल्या ईश्वरी संकल्पाची घोषणा कर!

तर मग, भावना प्राथमिक आहेत आणि बाह्य परिस्थिती दुय्यम आहे; बाह्य घटनांचा प्रवाह हा केवळ एक देखावा आहे, ज्यामध्ये आपल्याला सवय झालेले भावनांचे साचे प्रकट होतात. जुन्या भावनांच्या संदर्भात (क्रोध, अपमान, अपराधभाव, भय, लज्जा इत्यादी) या अनुभूतीच्या साच्यांना अनेकदा ‘भावनिक भार’ म्हटले जाते. हे आंतरिक भावनिक भार मानवामध्ये अगदी बालपणी किंवा पौगंडावस्थेतच निर्माण होतात — सहन केलेल्या भावनिक आघातांच्या परिणामी, आणि पुढील आयुष्यात ते चक्राकार पद्धतीने पुन्हा पुन्हा उद्भवतात, आपल्यामध्ये त्याच भावना पुन्हा जाग्या करतात, कदाचित नवीन व्यक्तींसोबत आणि नवीन परिस्थितीत. देखावा बदलतो, पण अनुभवाचे मूळ तेच राहते — जोपर्यंत माणूस घडणाऱ्या प्रत्येक गोष्टीचे कारण केवळ आणि केवळ स्वतःमध्येच शोधायला आणि स्वीकारायला लागत नाही — जोपर्यंत तो

आत्म-चिंतन, आत्मज्ञानामध्ये मग्न होत नाही, हे ‘भार’ शोधून काढत नाही आणि त्यांना ‘निष्क्रिय’ करत नाही.

आणि त्या प्रसिद्ध विनोदात म्हटल्याप्रमाणे, 'मानसोपचाराला पाच वर्षे लागतील.' परंतु ईश्वरासोबत, आपल्या चेतनेच्या शिल्पकारासोबत, हा मार्ग, हा आरोग्याचा आणि मुक्तीचा मार्ग केवळ काही मिनिटांचा, किंबहुना काही क्षणांचा ठरतो. आपल्या चेतनेच्या याच उपचारासाठी, रूपांतरासाठी आणि कायाकल्पासाठी आपल्याला ईश्वराची गरज आहे. केवळ नकारात्मक परिणामांशी सतत झगडत बसण्यासाठी नव्हे, तर मूळ कारणच नष्ट करण्यासाठी. आपली प्रार्थना प्रामुख्याने याच दिशेने असली पाहिजे:

«हे परमेश्वरा, आमच्या पित्या, आम्हाला प्रत्येक गोष्टीत आणि सदैव, जीवनाच्या सर्व परिस्थितींमध्ये, कारण केवळ आणि केवळ स्वतःमध्ये शोधायला शिकव — आणि ते सापडल्यावर त्याचे निवारण करायला शिकव», —

असा उपदेश आपल्याला पवित्र ट्रिनिटी सेंट सर्गियस लव्हराचे अर्किमांड्राइट, आधुनिक संत आणि चमत्कारपुरुष फादर किरिल (पावलोव्ह) करतात. आणि या 'निवारणा'चा अर्थ स्वतःला नव्याने घडवणे असा नसून, स्वतःमधील मूळ कारण स्वीकारून, आपल्या सृजनाचे सृजनकर्त्याचे उत्तरदायित्व स्वीकारून, आत्म-संयम मिळवणे, स्वतःचे सामर्थ्य स्वतःकडे परत मिळवणे, आणि आपल्या श्रद्धेद्वारे ते सामर्थ्य पुन्हा कधीही बाह्य गोष्टींना, बाह्य कारणांना, बाह्य देखाव्यांना — मग ती माणसे असोत वा ‘वस्तुनिष्ठ परिस्थिती’ — बहाल न करणे हा आहे.

एक चांगली बातमी — आणि या आंतरिक साधनेचा प्रेरणादायी पैलू — असा आहे की सरतेशेवटी आपल्याला

असा साक्षात्कार होतो की आपला संपूर्ण अनुभव परिपूर्ण आहे, आणि अगदी ते सुरुवातीचे ‘बालपणीचे भावनिक आघात’ किंवा मानसशास्त्रज्ञांच्या भाषेत ‘मूळ प्रसंग’, ज्यामध्ये ते भावनिक भार निर्माण झाले, तेही आपल्याच इच्छेनुसार तिथे पेरले गेले होते; आत्म्याच्या जडणघडणीत आणि ज्ञानप्राप्तीसाठी आवश्यक अनुभव म्हणून ते आपल्या उच्चतर पैलूंनी, आपल्या ईश्वरी तत्त्वाने आधीच ‘नियोजित’ केले होते. मानसशास्त्रज्ञ ज्या ‘बालपणी प्रेमाचा अभाव’ याविषयी वारंवार बोलतात, ती संपूर्ण परिस्थिती अत्यंत कुशलतेने रचली गेली होती, जेणेकरून नकारात्मक अनुभवांच्या अनेक पुनरावृत्तींमधून गेल्यानंतर, कोणतेही बाह्य उपाय न सापडल्याने आपण अंतर्मुख व्हावे आणि स्वतःच प्रेमाची निर्मिती करायला, त्याचे सृजन करायला शिकावे — आणि आपल्यासारख्याच इतर कंगाल असणाऱ्या लोकांकडे — आई-वडील, जोडीदार, पती-पत्नी, मित्र यांच्याकडे — हात पसरून प्रेमाची याचना करत फिरू नये...

अगतिकता, भय, अपराधभाव, विलगता, दुःख आणि संघर्षाच्या आपल्या भावनिक अनुभूतीतूनच — आपल्या आध्यात्मिक दारिद्र्यातून, स्वतःच्या अपूर्णतेच्या लज्जेतून, सर्व प्रकारच्या दुर्गुण आणि व्यसनांच्या गुलामगिरीतून — आत्म्याला बळकट करण्याच्या इच्छांचा जन्म होतो: परम शक्ती, परम मुक्ती, परम संकल्प, परम बुद्धिमत्ता, परम निर्भयता, परमानंद, ऐक्य, परिपूर्णता, सुसंवाद आणि प्रेम प्राप्त करण्याची इच्छा — हे सर्व गुण आपण आपल्या विकासाची सर्वोच्च क्षमता म्हणून ईश्वराला अर्पण करतो. आणि जसे आपल्याला आता ठाऊक आहे, सर्व इच्छा आधीच पूर्ण झालेल्या आहेत, फक्त त्या इच्छा आपल्यामध्ये जन्माला येणे आणि बळकट होणे एवढीच बाब बाकी होती. म्हणूनच

त्याबद्दल आपल्या बालपणीच्या सर्व आघातांचे आणि जीवनमार्गावर आलेल्या सर्व अडचणींचे मनःपूर्वक धन्यवाद. आणि आपल्या याच ज्वलंत भावनिक अनुभवाने, विशेषतः नकारात्मक अनुभवाने, या इच्छा अधिक तीव्र करण्याचे कार्य केले. म्हणूनच आपल्या त्या सर्व ‘नकारात्मक’ भावनांचेही आभार, ज्यांनी आपल्याला अंतर्मुख होण्यास, स्वतःमध्ये मूळ कारण शोधण्यास आणि प्राप्त करण्यास (किंबहुना, आपल्या श्रद्धेने निर्माण करण्यास) प्रवृत्त केले. स्वतःमधील सृजनकर्त्याला. स्वतःमधील ईश्वराला.

«जे आत्म्याने दीन आहेत ते धन्य, कारण स्वर्गाचे राज्य त्यांचेच आहे», — ख्रिस्त आपल्या गिरिप्रवचनात म्हणतात.

आत्म्याचे दारिद्र्य जेव्हा आपल्याला समजते, तेव्हा ते आपल्यामध्ये अनुरूप इच्छा, ‘विरोधाभासातून’ उत्पन्न होणाऱ्या इच्छा निर्माण करते. दुसऱ्या बाजूला, या इच्छा आधीच पूर्ण झालेल्या आहेत. आता फक्त फळावर आपला अधिकार सांगणे आणि ते पूर्णपणे स्वीकारणे बाकी आहे, आपल्या सर्वोच्च क्षमतेला तिच्या नावाने हाक मारून स्वीकारणे बाकी आहे. आणि इथेच आपण आपल्या जाणीवेच्या शिखराकडे, आपल्या ‘छता’कडे वळतो. ज्याविषयी सांगायचे तर, आपल्या श्रद्धेची सजग निवड, आपल्या इच्छांची ओळख व समन्वय, आणि भावनांच्या साच्यांची पुनर्निर्मिती यांसारख्या मूलभूत तयारीशिवाय — थोडक्यात सांगायचे तर, आपल्यापैकी प्रत्येक जण (आपल्या जाणीवेने) स्वतःचे वास्तव स्वतःच घडवतो हे सत्य स्वीकारल्याशिवाय — सभोवतालच्या आधुनिक अस्थिरतेच्या परिस्थितीत, जर आपल्या चेतनेच्या इमारतीचा पाया पुरेसा मजबूत नसेल, तर ते छत सहज ‘डळमळीत’ होऊ शकते. पाया तयार आहे, भिंती उभारल्या गेल्या आहेत, आता आपण छताकडे वळूयात…