7. Mayoki

Na kotala ya makanisi ya mokolo na mokolo, tomonaka ete mayoki na biso (mayoki ya nzoto, mayoki ya motema mpe bampasi ya molimo) euti na makambo ya libanda: na likama ebimaka bobangi, na liloba ya mabe – kofinga to nkanda, na libunga esalemi – ngambo, na kokutana na molingami – bolingo, na «ezaleli mabe» ya bana – nkanda, mpe bongo na bongo.

Kasi na kotala ya Makanisi ya Mokeli, nyonso ezali nde bongo te – na makanisi na biso ezali kala na baporograme ya nse ya makanisi (oyo eyebanaka te, oyo efungwamaka yango moko) mpo na kobimisa mayoki boye to boye. Tokoki kobenga yango bikoloto ya koyoka. Mpe ezali mpenza bikoloto yango ya koyoka nde ebimisaka uta na «supu ya kwantumu» (ebendaka na mokili na biso ya solo) makambo oyo eyokani na yango: bobangi ebimisaka makama mpe bopanzani, nkanda – motombokeli, ngambo – mabunga, soni – bilembo ya kozanga ntina na yo, kanda ekozwa moto oyo akotombokela ye, koyina ekozwa monguna na yango, mpe bongo na bongo.

Mayoki nde ezali ya liboso, mpe makambo ya libanda ezali ya mibale. Bongola mayoki na Yo, mpe Yo okobongola mokili na Yo ya solo.

Lolenge oyo esalaka ekangami makasi mpenza na lolenge ya kokokisa bandimi na biso mpe na fiziki ya baposa. Kondima mosusu ebimisaka bikoloto ya mayoki mosusu, Kondima mosusu – ya lolenge mosusu. Lokola tosilaki koloba, Kondima na

mokili ya solo oyo ezali bongo yango moko kozanga biso, ezali elongo na komona babobangi ebele: bobangi ya liwa, bobangi ya bomoi, bobangi ya kosambisama, bobangi ya kosala libunga, bobangi ya bitumba, bobangi ya kozanga mbongo, bobangi ya kobela, bobangi ya mpasi ya nzoto mpe ya motema, bobangi mpo na lobi, bobangi ya mbongwana, bobangi mpo na bana, mpo na mikolo na bango ya mikolo ezali koya, bobangi ya kobanda makambo ya sika, bobangi ya bobangi mpenza…

Na yango, baposa na biso nyonso esanganaka zingazinga ya mposa ya komibatela biso moko mpe bandeko na biso, komibatela na babobangi mpe makama nyonso oyo ekoki koya, likambo oyo, na kati ya «mokili ya solo oyo ezali bongo», ekoki kosalema ata moke te. Mpe ntango tozali komeka lisusu komibatela mingi (kozwa mbongo ebele, kozwa bokonzi mingi mpe bopusi likolo ya bato mosusu, mpe bongo na bongo), tozali kozwa bantina mingi ya komitungisa, mpe monene ya makama ezali nde kobakisama. «Ntango opumbwi likolo mingi – kokwea ekozala na mpasi makasi».

Kasi Kondima ete biso moko, na Makanisi na biso, tokelaka mokili na biso ya solo, epesaka biso mposa makasi, efungwelaka biso banzela monene mpo na bopemi mpe bokeli, mposa mpo na Biso Moko, kofungola mposa ya koluka mpe koyekola Ntina na kati na biso, koyeba yo moko, epesaka biso likoki ya koyekola kofungola mpenza mayoki oyo tolingi koyoka, kolongola likebi ya makanisi na biso uta na kokanisa «ya libanda», kotalela makambo ya libanda, mpo na kokende na kotala bizaleli ya kati mpe kotala Yo Moko. Kondima ete tozali bakeli na makambo nyonso, epesaka biso mpiko ya koyekola komikoma nkolo na biso moko, kokitisa malembemalembe (mpe na nsima kolongola mpenza) baporograme ya koyanola na makambo ya libanda

oyo epesaka kanda, mpe na bokeseni, kozwa mayele ya bokeli na mayele nyonso ya ezaleli na biso – na liloba ya bomoi ya Bosolo, na libondeli, na bokani ya makanisi, na kopekisa makanisi, na kotala na mayele mpe kobongola mayoki na biso, kino na koyoka Bolingo ya Libela kozanga Masenginia mpe balangi na Yango nyonso: kobanda na kolenga kitoko ya molimo kino na Ngolu ya Nzambe mpe Bomoko elongo na biloko nyonso oyo ezali.

Makanisi ya Mokeli epesaka biso bonsomi ya monene boye ya komimonisa na bokeli mpe efungwelaka biso banzela ya Bosepeli ya Likolo na nzela ya koyangela na mayele ezaleli na biso, boye ete baposa na biso ezali kotindika biso mbangumbangu mpo na kosala kaka yango: kofungola na mozindo mpe na monene makoki na biso ya bokeli, makabo na biso, koyeba Biso Moko, koyekola bisaleli ya sika mpe ya sika ya bokeli na mayele mpe kokolisa bibundeli ya kosala na makanisi, kokola kino kokoma nzete mobimba ya Tekinoloji ya Makanisi, oyo ezali mpenza Nzete ya Bomoi, mbuma na yango ya elengi koleka ezali Tekinoloji ya Bolingo. Mpo na nini Tekinoloji? Mpo sikoyo tokoki kobimisa, kokela Bolingo na mayele, na koyangela makanisi na biso. Ezali na matambe ya ntina, oyo soki tosali yango, tozwaka mbuma ya solo mpenza. Yango ezali nini soki te tekinoloji?

Iyo, tekinoloji oyo, Tekinoloji ya Bolingo, esengaka liboso toyeba mayele mingi ya sika mpenza mpo na biso, «mayele mikemike ya makanisi ya Mokeli» – kopesa makanisi na biso disipilini, kotinda likebi na mayoki, koyekola koyangela nguya na biso ya molimo

na kokanga bisika ebimaka, mpe kobakisa boyei ya nguya ya bomoi, kobatela bopeto ya makanisi, kopona na mayele Kondima na kokoka ya makambo nyonso oyo ezali kosalema, kozongisa mbala na mbala Mokumba ya Mokeli na biso moko na makambo nyonso mpe na bisika nyonso, kozwa lisolo ya kati oyo epikami makasi elongo na Biteni ya Likolo mpe ya seko ya Yo Moko (Makanisi ya Likolo Koleka, Molimo ya Bomoko, Elimo ya Bomoko, Nzambe Tata-Mama, Makanisi ya Klisto, banzambe ya bankoko mpe banzambe balakisi, elongo na Yo ya Likolo Koleka), koluka mpe komona Ntina ya makambo nyonso kaka na kati na Yo, kokolisa mokolo na mokolo makabo na Yo, kotalaka maneti ya bosepeli kasi ya masengami te, – na mokuse, koyekola kovanda na Esengo, kasi na bobangi te to na mposa ya banyongo te («mpe limbisa biso banyongo na biso lokola biso mpe tolimbisaka banyongo na biso») mpe mayele mingi mosusu ya ntina mpe ya nguya makasi na kati mpe ya kosala mosala malamu, kasi ya pete na koyoka na kati, – mayele kitoko mpe monene ya makanisi, – yango wana nyonso oyo ekozwa ntango moko boye, boye kozala makasi mingi te likolo na Yo Moko mpe kosenga mingi te na nzela oyo, mpo na nsuka nyonso oyo ezali na ntina mpo na kozwa nzela ya kokende na mikili ya solo ya Likolo mpe Bosepeli ya Likolo, oyo ezali ya bomoto na biso ya nzambe-moto – Bolingo ya Libela Kozanga Masenginia mpe ya Seko.

Mpe likambo ya ntina koleka na Tekinoloji oyo, Tekinoloji ya Bolingo, ezali ete tokoki kokela Bolingo, mpenza Paladiso ya Bomoi, na katikati ya lifelo nyonso, mpe kotombola mpasi nyonso, banyokoli mpe mitungisi na nguya na yango ya likolo koleka – bilongi ya sika mpe ya sika

ya makabo na biso mpe balangi ya Monama ya kozanga suka ya Bolingo ya Nzambe.

Kaka banzambe nde bakoki kosala bongo. Mpe biso elongo na Yo tokoyekola yango, Moninga na ngai ya bolingo.

Ezali na bomoto na Yo. Esengeli kaka kolinga yango makasi mpe kosenga yango. Kosenga nzela na Yo. Yebisa mokano na Yo ya Nzambe mpo na kozwa bonsomi ya Elimo, kofungola Bosolo ya Kati mpe koyeba mayele ya Bolingo ya Libela Kozanga Masenginia mpe ya Seko!

Boye, mayoki ezali ya liboso, mpe makambo ya libanda ezali ya mibale, molongo ya makambo ya libanda ezali kaka bilamba ya lisano oyo bikoloto ya koyoka oyo tomesana na yango emonanaka. Mpo na mayoki ya kala (nkanda, kofingama, ngambo, bobangi, soni, mpe bongo na bongo) bikoloto oyo ya koyoka ebengamaka mbala mingi mikumba ya mayoki. Mikumba oyo ya kati ya mayoki esalemaka na moto na ntango ya bomwana mpenza – na nzela ya bampasi ya mayoki oyo amonaki, mpe na bomoi ya nsima ebalukanaka lisusu mbala na mbala, kobimisa lisusu mayoki kaka wana kati na biso, kasi mbala mosusu elongo na bato ya sika mpe na makambo ya sika ya bomoi. Bilamba ya lisano ezali kobongwana, kasi ntina ya bampasi ezali kaka ndenge moko – kino moto akobanda koluka mpe kondima ntina ya makambo nyonso kaka na kati na ye moko mpe kaka na kati na ye – akomipesa

na kotala Yo Moko, koyeba Yo Moko, akomona «mikumba» yango mpe «akolongola nguya na yango».

Mpe lokola balobaka na lisolo wana ya kosekisa, «mpo na monganga ya makanisi ekosenga bambula mitano». Kasi elongo na Nzambe, Mobongisi Monene ya makanisi na biso, nzela oyo, nzela ya kobikisama, ezwaka kaka baminiti moke, ata mpe mwa tango moke mpenza. Ezali mpenza mpo na kobikisama oyo, kobongwana oyo, mbongwana mobimba ya makanisi na biso nde tozali na mposa ya Nzambe. Kasi te mpo na koluka se kosilisa mikakatano ya mabe oyo euti na yango, kasi mpo na kolongola mpenza Ntina yango moko. Ezali na likambo oyo nde libondeli na biso esengeli kotindama liboso:

«Nkolo, Tata na biso, lakisa biso na makambo nyonso mpe ntango nyonso, na makambo nyonso ya bomoi, koluka ntina kaka na kati na biso moko mpe kaka na kati na biso – mpe ntango tozwaka yango, kobongisa yango», –

alakisi biso Arshimandrite ya Lavra ya Bosantu-Bosasatu Sergiyev-Radonezh, Tata Kirill (Pavlov), mosantu mpe mosali-bikamwiseli ya mikolo oyo. Mpe ntina ya «kobongisa» oyo ezali te mpo na komibongola yo moko na makasi, kasi ezali nde, na kondimaka Ntina na kati na Yo, na kondimaka Mokumba ya Mokeli mpo na biloko akeli, kokoma nkolo na Yo Moko, kozongisa bokonzi na Yo Moko, mpe kotika lisusu ata moke te kopesa yango na Kondima na yo epai ya biloko ya libanda, bantina ya libanda, bilamba ya libanda ya lisano, ezala bato to «makambo ya libanda ya solo».

Sango malamu – mpe eteni oyo epesaka mpiko ya mosala oyo ya kati – ezali ete na nsuka biso

tomonaka ete mayele nyonso tozwaki ezali ya kokoka mpenza, mpe ata «bampasi ya mayoki ya bomwana» ya liboso, to, lokola balobaka banganga-mayele ya makanisi, «bikamwiseli ya misisa», epai wapi mikumba ya mayoki ya boye to boye esalemaki, etiama kuna na mposa na biso moko, ekanamaki na biso kala na Biteni na biso ya Likolo, na Bomoto na biso ya Nzambe, lokola mayele ya molimo oyo esengeli mpo na kokola na yango mpe kozwa bwanya. «Kozanga bolingo na bomwana» nyonso oyo banganga-mayele ya makanisi balobaka mingi, ebongisamaki na mayele makasi mpenza, mpo ete nsima ya koleka mbala ebele na makambo ya mabe, biso, kozanga kozwa biyano ya libanda, tobongwana na kati mpe toyekola kobimisa Bolingo, kokela Yango, biso moko, kasi te kopota mbangu na loboko etandami, kosenga bolingo epai ya babola mosusu lokola biso – baboti, baninga ya mosala, babalani, baninga…

Ezali mpenza uta na mayele ya koyoka kozanga makasi, babobangi, ngambo, bokabwani, mpasi mpe bitumba – uta na bobola na biso ya molimo, soni mpo na kozanga kokoka na biso moko, kokangama na boombo ya mitindo nyonso ya mabe mpe biloko oyo ekangaka bato – nde ebotaka baposa ya kokolisa elimo: mposa ya kozwa Nguya ya Likolo, Bonsomi ya Likolo, Mokano ya Likolo, Mayele ya Likolo, Kozanga Bobangi ya Likolo, Bosepeli ya Likolo, Bomoko, Kokoka Mobimba, Boyokani mpe Bolingo – bizaleli nyonso oyo topesaka epai ya Nzambe lokola Makoki ya Likolo Koleka ya bokoli na biso. Mpe lokola toyebi sikoyo, baposa nyonso esili kokokisama, esengelaki kaka baposa yango ebotama mpe ekola makasi kati na biso. Yango wana

matondi mpo na yango epai ya bampasi nyonso ya bomwana na biso mpe mikakatano nyonso oyo tokutanaki na yango na nzela ya bomoi. Mpe ezali mpenza mayele na biso makasi ya mayoki, mingimingi oyo ya mabe, nde esalisaki kokolisa baposa oyo. Yango wana matondi mpe epai ya mayoki na biso nyonso «ya mabe», oyo etindaki biso kobongwana na kati, koluka mpe komona (to malamu koleka, kokela na Kondima na biso) Ntina na kati na biso. Mokeli na kati na biso. Nzambe na Kati na Yo Moko.

«Esengo na babola na elimo, mpo Bokonzi ya Likolo ezali ya bango», – elobi Klisto na Mateya likolo ya Ngomba.

Bobola ya elimo, ntango toyebi yango na mayele, ebotaka kati na biso baposa oyo eyokani na yango, baposa «uta na bokeseni». Na ngambo mosusu, baposa esili kokokisama. Etikali kaka kosenga mbuma mpe koyamba yango mobimba, koyamba Makoki na Yo ya Likolo Koleka, na kobengaka Yango na nkombo. Mpe awa nde tokei na songe ya makanisi na biso, na «motondo» na biso. Oyo, mpo na koloba solo, kozanga kobongisama ya moboko boye na kotala boponi na mayele ya Kondima na Yo, koyeba mpe koyokanisa baposa na Yo mpe kokoma lisusu bikoloto ya mayoki, na mokuse, kozanga kondima likambo ya solo ete moto na moto kati na biso (na makanisi na ye) akelaka mokili na ye ya solo ye moko, ekoki pete «kokwea» – na ezaleli ya lelo ya kozanga kolendama ya mokili oyo ezingi biso – soki mbalakaka moboko ya ndako ya makanisi na biso ezali makasi te. Moboko ezali, bifelo etongami, tokende sikoyo na motondo…