7. લાગણીઓ

સામાન્ય ચેતનાના દૃષ્ટિકોણથી, આપણને એવું લાગે છે કે આપણી લાગણીઓ (સંવેદનાઓ, આવેગો અને આંતરિક અનુભવો) બાહ્ય સંજોગો પર નિર્ભર છે: ભયમાંથી ડર ઊભો થાય છે, કઠોર શબ્દથી રોષ, ભૂલ થઈ જવાથી અપરાધભાવ, પ્રિયજનને મળવાથી પ્રેમ, બાળકોના «ખરાબ વર્તન»થી ચીડ, વગેરે.

પરંતુ સર્જકની ચેતનાના દૃષ્ટિકોણથી, બધું જ વિપરીત છે – આપણી ચેતનામાં ચોક્કસ લાગણીઓ અને આવેગોને શરૂ કરનારા અર્ધજાગ્રત (અજાણતાં, આપમેળે સક્રિય થતા) પ્રોગ્રામો પહેલેથી જ મોજૂદ છે. તેમને લાગણીઓની રચનાઓ કહી શકાય. અને આ લાગણીઓની રચનાઓ જ «ક્વોન્ટમ સૂપ»માંથી અનુરૂપ સંજોગોને જન્મ આપે છે (આપણી વાસ્તવિકતામાં આકર્ષિત કરે છે): ભય જોખમો અને ધમકીઓને જન્મ આપે છે, રોષ અપરાધીને, અપરાધભાવ ભૂલોને, શરમ તારી તુચ્છતાના પુરાવાઓને, ક્રોધિત સ્વભાવ જેના પર ક્રોધ કરવો હોય તેને શોધી લેશે, નફરત પોતાના માટે શત્રુ શોધી લેશે, વગેરે.

લાગણીઓ પ્રાથમિક છે અને બાહ્ય સંજોગો ગૌણ છે. તારી લાગણીઓ બદલ, અને તું તારી વાસ્તવિકતા બદલી નાખીશ.

આ પદ્ધતિ આપણી માન્યતાઓના સાકાર થવાની પ્રક્રિયા અને ઈચ્છાઓના ભૌતિકશાસ્ત્ર સાથે પણ ખૂબ ગાઢ રીતે જોડાયેલી છે. કેટલીક માન્યતાઓ લાગણીઓની અમુક રચનાઓ પેદા કરે છે, અન્ય માન્યતાઓ – અન્ય. જેમ આપણે પહેલાં કહ્યું હતું, વિશ્વાસ કે

ઉદ્દેશ્યપૂર્ણ, આપણાથી સ્વતંત્ર અસ્તિત્વ ધરાવતી વાસ્તવિકતા પરનો વિશ્વાસ અસંખ્ય ભયોના અનુભવ સાથે સંકળાયેલો છે: મૃત્યુનો ભય, જીવનનો ભય, નિંદાનો ભય, ભૂલનો ભય, સંઘર્ષનો ભય, નાણાં વગર રહી જવાનો ભય, બીમાર પડવાનો ભય, શારીરિક અને ભાવનાત્મક પીડાનો ભય, આવતીકાલનો ભય, પરિવર્તનનો ભય, બાળકો અને તેમના ભવિષ્ય માટેનો ભય, નવી શરૂઆતોનો ભય, ભયનો જ ભય…

પરિણામે, આપણી બધી ઈચ્છાઓ આપણી જાતને અને આપણા પ્રિયજનોને સુરક્ષિત રાખવાની, દરેક પ્રકારના ભયો અને ધમકીઓથી બચાવવાની ઈચ્છાની આસપાસ કેન્દ્રિત થઈ જાય છે, જે «ઉદ્દેશ્ય વાસ્તવિકતા»ની સ્થિતિમાં વ્યાખ્યા પ્રમાણે અશક્ય છે. અને આપણે જેટલું વધુ રક્ષણ કરવાનો પ્રયાસ કરીએ છીએ (વધુ નાણાં કમાવવા, અન્ય લોકો પર વધુ નિયંત્રણ, સત્તા મેળવવી વગેરે), તેટલા જ વધુ આપણી પાસે ચિંતાના કારણો બને છે, અને ધમકીઓનો વ્યાપ ઊલટાનો વધતો જાય છે. «જેટલા ઊંચે ઊડશો – તેટલું જ પીડાદાયક પતન થશે».

પરંતુ એવો વિશ્વાસ કે આપણે પોતે, આપણી પોતાની ચેતના દ્વારા, આપણી વાસ્તવિકતાનું સર્જન કરીએ છીએ, તે આપણને ઉત્સાહિત કરે છે, પ્રેરણા અને સર્જનાત્મકતા, પોતાના પ્રત્યે રુચિ માટે વિશાળ તકો ખોલે છે, પોતાનામાં કારણ શોધવા અને સંશોધન કરવાના ઉત્સાહને, આત્મજ્ઞાનને સક્રિય કરે છે, આપણને બરાબર એ જ લાગણીઓ જગાડવાનું શીખવાની તક આપે છે જે આપણે અનુભવવા માંગીએ છીએ, આપણા મનનું ધ્યાન «બાહ્ય» વિચારસરણી, બાહ્ય ઘટનાઓના વિશ્લેષણથી હટાવીને આંતરિક સ્થિતિઓનું અવલોકન અને આત્મ-ચિંતન તરફ વાળે છે. દરેક રીતે આપણે સર્જક છીએ એવો વિશ્વાસ આપણને આત્મ-નિયંત્રણ શીખવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે, ધીમે ધીમે બાહ્ય

ઉત્તેજનાઓ પર પ્રતિક્રિયા આપવાના પ્રોગ્રામોને નબળા પાડે છે (અને પછી તેને સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દે છે), અને તેના બદલે, પોતાની સ્થિતિનું સભાન સર્જન કરવાની કુશળતા પ્રાપ્ત કરે છે – સત્યના જીવંત શબ્દ દ્વારા, પ્રાર્થનામાં, ધ્યાનમાં, મનની શિસ્તમાં, સભાન અવલોકનમાં અને પોતાની લાગણીઓના રૂપાંતરણમાં, શરતવિહીન પ્રેમ અને તેના તમામ રંગોના અનુભવ સુધી: સૂક્ષ્મ આંતરિક રોમાંચથી લઈને દિવ્ય કૃપા અને સમસ્ત અસ્તિત્વ સાથેની એકતા સુધી.

સર્જકની ચેતના આપણને સર્જનાત્મક સ્વ-અભિવ્યક્તિની એટલી સ્વતંત્રતા આપે છે અને આપણી સ્થિતિના સભાન સંચાલન દ્વારા પરમ આનંદની એવી સંભાવનાઓ ખોલે છે કે આપણી ઈચ્છાઓ હરીફાઈ કરતી આપણને ફક્ત આ જ કરવા પ્રેરે છે: આપણી સર્જનાત્મક ક્ષમતાઓ, આપણી પ્રતિભાઓને વધુ ઊંડાણપૂર્વક અને વ્યાપકપણે પ્રગટ કરવી, પોતાને જાણવું, સભાન સર્જનના નવા અને નવા સાધનોમાં નિપુણતા મેળવવી અને ચેતના સાથે કામ કરવાના સાધનોના ભંડારને વિસ્તૃત કરવો, જે ચેતનાની ટેકનોલોજીના સંપૂર્ણ વૃક્ષ સુધી વિસ્તરે છે, જે વાસ્તવમાં જીવનનું વૃક્ષ છે, જેનું સૌથી મધુર ફળ પ્રેમની ટેકનોલોજી બને છે. ટેકનોલોજી શા માટે? કારણ કે હવે આપણે આપણી ચેતનાનું સંચાલન કરીને, સભાનપણે પ્રેમને પ્રગટ કરી શકીએ છીએ, તેનું સર્જન કરી શકીએ છીએ. એવા મુખ્ય પગલાં છે, જે લેવાથી આપણને ખાતરીપૂર્વક પરિણામ મળે છે. જો આ ટેકનોલોજી નથી, તો બીજું શું છે?

હા, આ ટેકનોલોજી, પ્રેમની ટેકનોલોજી, આપણા માટે શરૂઆતમાં અનેક મૂળભૂત નવી કુશળતાઓ, «સર્જકની ચેતનાની સૂક્ષ્મ ગતિશીલતા»માં નિપુણતા મેળવવાની માંગ કરે છે – લાગણીઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને પોતાના મનને શિસ્તબદ્ધ કરવું, પોતાની ઊર્જાસભર

સ્થિતિનું સંચાલન કરવું, ઊર્જાના વ્યયને રોકવો અને જીવન ઊર્જાના પ્રવાહને વધારવો, ચેતનાની સ્વચ્છતા જાળવવી, જે કંઈ બની રહ્યું છે તેની પૂર્ણતામાં સભાનપણે વિશ્વાસ પસંદ કરવો, કોઈપણ પરિસ્થિતિ અને સંજોગોમાં સર્જકની જવાબદારી વારંવાર પોતાની તરફ પાછી લાવવી, પોતાના સ્વના ઉચ્ચ, કાલાતીત પાસાઓ સાથે (અતિચેતના, એકરૂપ આત્મા, એકરૂપ ચેતના, પરમપિતા-માતા ઈશ્વર, ખ્રિસ્ત ચેતના, પૂર્વજ દેવો અને માર્ગદર્શક દેવો, પોતાના ઉચ્ચતમ સ્વ સાથે) એક સ્થિર આંતરિક સંવાદ સ્થાપિત કરવો, જે કંઈ ઘટે છે તેનું કારણ ફક્ત પોતાનામાં જ શોધવું અને પામવું, ફરજોને બદલે આનંદના હોકાયંત્ર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને દરરોજ પોતાની પ્રતિભાઓ વિકસાવવી – ટૂંકમાં, ભય અને કર્તવ્યભાવનાથી નહીં પરંતુ આનંદથી જીવવાનું શીખવું («અને અમારા ઋણો અમને માફ કર, જેમ અમે પણ અમારા ઋણીઓને માફ કરીએ છીએ») અને પોતાની આંતરિક શક્તિ અને પ્રભાવમાં અનેક મહત્વપૂર્ણ અને શક્તિશાળી, પરંતુ આંતરિક અનુભૂતિમાં ખૂબ સરળ – એકંદરે અદ્ભુત અને ઉત્કૃષ્ટ – ચેતનાની કુશળતાઓ શીખવી, – તેથી આ બધું થોડો સમય લેશે, માટે આ માર્ગ પર પોતાની જાત પ્રત્યે વધુ પડતા કઠોર અને આગ્રહી ન બનો, કારણ કે આખરે આ બધું ઉચ્ચ વાસ્તવિકતાઓ અને આપણી દૈવી-માનવીય પ્રકૃતિમાં રહેલા પરમ આનંદ – પરમ શરતવિહીન શાશ્વત પ્રેમની પ્રાપ્તિ દ્વારા સાર્થક થાય છે.

અને આ ટેકનોલોજીમાં, પ્રેમની ટેકનોલોજીમાં સૌથી મહત્ત્વની બાબત એ છે કે આપણે કોઈપણ નરકની વચ્ચે પ્રેમનું, વાસ્તવમાં જીવંત સ્વર્ગનું સર્જન કરી શકીએ છીએ, અને કોઈપણ દર્દ, વેદના અને યાતનાને તેની સર્વોચ્ચ ક્ષમતામાં ઉન્નત કરી શકીએ છીએ – આપણાં કૌશલ્યોના નવા અને નવા

પાસાઓ અને દૈવી પ્રેમના અસીમ મેઘધનુષના રંગો.

આવું માત્ર દેવો જ કરી શકે છે. અને હું અને તું આ શીખીશું, મારા પ્રિય મિત્ર.

આ તારા સ્વભાવમાં છે. ફક્ત આને તીવ્રપણે ચાહવાની અને તેનો દાવો કરવાની જરૂર છે. તારા માર્ગનો દાવો કર. આત્માની સ્વતંત્રતા પ્રાપ્ત કરવા, આંતરિક સત્યને ઉજાગર કરવા અને પરમ શરતવિહીન શાશ્વત પ્રેમની કુશળતાઓમાં નિપુણતા મેળવવા માટે તારી દિવ્ય ઈચ્છાશક્તિ જાહેર કર!

આમ, લાગણીઓ પ્રાથમિક છે, અને બાહ્ય સંજોગો ગૌણ છે, બાહ્ય ઘટનાઓનો પ્રવાહ એ માત્ર એક મંચસજ્જા છે, જેમાં આપણે જેનાથી ટેવાયેલા છીએ તે લાગણીઓની રચનાઓ પ્રગટ થાય છે. લાગણીઓના અગાઉના પટ સંદર્ભે (ક્રોધ, રોષ, અપરાધભાવ, ભય, શરમ વગેરે), લાગણીઓની આ રચનાઓને ઘણીવાર ભાવનાત્મક આવેગો કહેવામાં આવે છે. આ આંતરિક ભાવનાત્મક આવેગો મનુષ્યમાં ખૂબ વહેલા, બાળપણ અને કિશોરાવસ્થામાં અનુભવાયેલા ભાવનાત્મક આઘાતોના પરિણામે રચાય છે, અને પછીના જીવનમાં ચક્રીય રીતે પુનરાવર્તિત થાય છે, આપણી અંદર ફરી ફરીને એ જ લાગણીઓ જગાડે છે, પરંતુ સંભવતઃ નવી વ્યક્તિઓ સાથે અને નવા જીવન સંજોગોમાં. મંચસજ્જા બદલાય છે, અનુભવોનો સાર એ જ રહે છે – જ્યાં સુધી મનુષ્ય જે કંઈ ઘટે છે તેનું કારણ પોતાનામાં અને માત્ર પોતાનામાં શોધવાનું અને સ્વીકારવાનું શરૂ ન કરે – આત્મ-ચિંતન

અને આત્મજ્ઞાનમાં ન લાગે, આ «આવેગો»ને શોધી ન કાઢે અને તેમને «નિષ્ક્રિય» ન કરી દે.

અને જેમ પેલા ટુચકામાં કહેવાય છે કે, «સાયકોથેરાપીમાં પાંચ વર્ષ લાગશે». પરંતુ ઈશ્વર સાથે, આપણી ચેતનાના સ્થપતિ સાથે, આ માર્ગ, ઉપચારનો આ માર્ગ, થોડી મિનિટો, ક્ષણો જ લે છે. આપણી ચેતનાના આ ઉપચાર, રૂપાંતરણ અને કાયાકલ્પ માટે જ આપણને ઈશ્વરની જરૂર છે. નકારાત્મક પરિણામો સાથે સતત પનારો પાડવા માટે નહીં, પરંતુ મૂળ કારણને જ દૂર કરવા માટે. આ બાબત પર જ મુખ્યત્વે આપણી પ્રાર્થના કેન્દ્રિત હોવી જોઈએ:

«હે પ્રભુ, અમારા પિતા, અમને દરેક બાબતમાં અને હંમેશા, જીવનના તમામ સંજોગોમાં, કારણ પોતાનામાં અને માત્ર પોતાનામાં શોધવાનું શીખવો – અને તેને શોધીને, સુધારવાનું શીખવો», –

હોલી ટ્રિનિટી સેન્ટ સર્ગીયસ લવરાના આર્કીમેન્ડ્રાઇટ, આધુનિક સંત અને ચમત્કારિક પિતા કિરિલ (પાવલોવ) આપણને સૂચવે છે. અને આ «સુધારણા»નો અર્થ પોતાને બદલવાનો નથી, પરંતુ પોતાનામાં કારણ સ્વીકારીને, પોતાના સર્જનો માટે સર્જકની જવાબદારી સ્વીકારીને, પોતા પર કાબૂ મેળવવાનો, સત્તા પોતાની તરફ પાછી લાવવાનો અને પોતાના વિશ્વાસ દ્વારા તેને ફરી ક્યારેય બાહ્ય વસ્તુઓ, બાહ્ય કારણો, બાહ્ય મંચસજ્જાઓને ન સોંપવાનો છે, પછી ભલે તે લોકો હોય કે «ઉદ્દેશ્ય સંજોગો».

સારા સમાચાર – અને આ આંતરિક કાર્યનો પ્રેરણાદાયક ભાગ – એ છે કે અંતે આપણે

શોધી કાઢીએ છીએ કે આપણો સમગ્ર અનુભવ સંપૂર્ણ છે, અને એ પ્રાથમિક «બાળપણના ભાવનાત્મક આઘાતો» પણ, અથવા જેમ મનોવૈજ્ઞાનિકો કહે છે, «મૂળ કડીઓ», જેમાં ચોક્કસ ભાવનાત્મક આવેગો રચાયા હતા, તે આપણી પોતાની ઈચ્છાથી ત્યાં મૂકવામાં આવ્યા હતા, આપણા ઉચ્ચ પાસાઓ દ્વારા, આપણી દૈવી પ્રકૃતિ દ્વારા આત્માના વિકાસ અને જ્ઞાનપ્રાપ્તિ માટે જરૂરી અનુભવ તરીકે પહેલેથી જ «આયોજિત» કરવામાં આવ્યા હતા. મનોવૈજ્ઞાનિકો જેના વિશે વારંવાર વાત કરે છે તે બાળપણમાં «પ્રેમનો આ અભાવ», કુશળતાપૂર્વક નિર્દેશિત કરવામાં આવ્યો હતો, જેથી નકારાત્મક અનુભવોના અસંખ્ય પુનરાવર્તનોમાંથી પસાર થઈને, કોઈ બાહ્ય ઉકેલ ન મળતાં, આપણે અંદર વળીએ અને સ્વયં પ્રેમને ઉત્પન્ન કરતા, તેનું સર્જન કરતા શીખીએ, નહિ કે આપણા જેવા જ અન્ય કંગાળ લોકો – માતાપિતા, ભાગીદારો, જીવનસાથીઓ, મિત્રો પાસે હાથ લંબાવીને પ્રેમની ભીખ માંગતા દોડીએ…

લાચારી, ભય, અપરાધભાવ, અલગતા, પીડા અને સંઘર્ષના આપણા સંવેદનાત્મક અનુભવમાંથી જ – આપણી આધ્યાત્મિક કંગાળતા, પોતાની અપૂર્ણતાની શરમ, તમામ પ્રકારના દુર્ગુણો અને વ્યસનોની ગુલામીના અનુભવમાંથી જ – આત્માને મજબૂત કરવાની ઈચ્છાઓ જન્મે છે: પરમ શક્તિ, પરમ સ્વતંત્રતા, પરમ ઈચ્છાશક્તિ, પરમ બુદ્ધિમત્તા, પરમ નિર્ભયતા, પરમ આનંદ, એકતા, પૂર્ણતા, સંવાદિતા અને પ્રેમ પ્રાપ્ત કરવાની ઈચ્છાઓ – એ તમામ ગુણો જે આપણે આપણા વિકાસના સર્વોચ્ચ સામર્થ્ય તરીકે ઈશ્વરને આભારી ગણીએ છીએ. અને જેમ આપણે હવે જાણીએ છીએ, બધી ઈચ્છાઓ પહેલેથી જ પૂર્ણ થઈ ગઈ છે, માત્ર આ ઈચ્છાઓ આપણામાં જન્મે અને દૃઢ બને એટલી જ વાર હતી. તેથી

આપણા બાળપણના તમામ આઘાતો અને જીવનના માર્ગમાં આપણે જે મુશ્કેલીઓનો સામનો કર્યો તે તમામનો આભાર. અને આપણો આ આબેહૂબ સંવેદનાત્મક અનુભવ, ખાસ કરીને નકારાત્મક, આ ઈચ્છાઓને વધુ તીવ્ર બનાવવામાં સહાયક બન્યો. તેથી આપણી તમામ «નકારાત્મક» લાગણીઓનો પણ આભાર, જેમણે આપણને અંદર તરફ વળવા, પોતાનામાં કારણ શોધવા અને પામવા (અથવા વધુ સચોટ રીતે, પોતાના વિશ્વાસથી સર્જન કરવા) મજબૂર કર્યા. પોતાનામાં સર્જકને. પોતાનામાં ઈશ્વરને.

«ધન્ય છે તેઓ જેઓ આત્મામાં નમ્ર છે, કેમ કે સ્વર્ગનું રાજ્ય તેઓનું છે», – ખ્રિસ્ત પર્વત પરના ઉપદેશમાં કહે છે.

આપણા દ્વારા અનુભવાયેલી આત્માની નમ્રતા, આપણામાં અનુરૂપ ઈચ્છાઓ જગાડે છે, «વિરોધાભાસથી ઉદ્ભવતી» ઈચ્છાઓ. બીજી બાજુ, ઈચ્છાઓ પહેલેથી જ પૂર્ણ થઈ ગઈ છે. હવે ફક્ત પરિણામનો દાવો કરવાનો અને તેને પૂર્ણપણે સ્વીકારવાનો, પોતાના સર્વોચ્ચ સામર્થ્યને તેનું નામ આપીને સ્વીકારવાનો સમય છે. અને અહીં આપણે આપણી ચેતનાના શિખર પર, આપણી «છત» તરફ આગળ વધીએ છીએ. જે, માર્ગ દ્વારા, પોતાના વિશ્વાસની સભાન પસંદગી, પોતાની ઈચ્છાઓની ઓળખ અને સંરેખણ, અને લાગણીઓની રચનાઓના પુનર્લેખન સંબંધિત આવી પાયાની તૈયારી વિના, ટૂંકમાં, આપણામાંના દરેક (પોતાની ચેતના દ્વારા) પોતાની વાસ્તવિકતા પોતે બનાવે છે તે હકીકતનો સ્વીકાર કર્યા વિના, સરળતાથી «ડગી» પણ શકે છે – આસપાસની વાસ્તવિકતાની આધુનિક અસ્થિરતાની સ્થિતિમાં – જો અચાનક આપણી ચેતનાના નિર્માણનો પાયો પૂરતો મજબૂત ન નીકળે. પાયો તૈયાર છે, દિવાલો ચણાઈ ગઈ છે, હવે છત તરફ આગળ વધીએ…