3. Baxt, ong va haqiqat

F.M. Dostoyevskiy shunday yozgan edi: «Inson faqat baxtli ekanini bilmagani uchungina baxtsizdir. O‘zining baxtli ekanini bilgan zahoti, shu lahzadayoq baxtli bo‘ladi. Bor gap shunda. Bor gap…». Biz bu fikrga qo‘shilamiz. Bizning olam manzaramizda (va bu ham ilmiy jihatdan, ham kundalik amaliyot bilan tasdiqlangan) har bir inson o‘zi chin dildan nimani istasa, o‘shanga allaqachon egadir (ammo buni bilmasligi mumkin) va uning olamida u nimaga Haqiqiy ishonsa, o‘sha narsa sodir bo‘ladi (u darajada ishonadiki, buning uchun o‘zi uchun eng qadrli bo‘lgan narsalarini: pulini, hayotini, erkinligini tikishga tayyor bo‘ladi).

Eng keng ma’noda – Sening voqeliging, butun moddiy olaming (Sening sog‘lig‘ing, Sening moliyaviy ahvoling, Sening munosabatlaring, Senda bor va yo‘q bo‘lgan barcha narsa, hayotingning barcha sharoitlari, boshqa insonlar va olam bilan barcha hodisalar hamda o‘zaro aloqalaring) – xullas, butun voqeliging to‘laligicha Sening onging tomonidan yaratilgandir. Va bu «fikr moddiylashadi» yoki «ijobiy fikrlash kerak» degani emas. Fikr, shubhasiz, muhim. Ammo Sening onging tuzilmasi shunchaki fikrlardan ancha yuksakroqdir. Qani, Sening onging «bino»sini tafsilotlarga chuqur kirmasdan, bir oz batafsilroq ko‘rib chiqaylik.

Shartli ravishda ongimizning to‘rtta «qavati»ni ajratib ko‘rsatish mumkin: Ishonch, istaklar, his-tuyg‘ular va fikrlar. Aynan shu qavatlar nima bilan to‘ldirilgan bo‘lsa, qanday yashashimizni belgilaydi – so‘zma-so‘z butun voqeligimizni yaratadi. Biroq ko‘pincha

biz buni hatto anglamaymiz ham, bizga hamma narsa ongimizdan qat’i nazar o‘z-o‘zidan shundaydek tuyuladi va biz faqat bizdan ayro mavjud bo‘lgan bu murakkab dunyoni o‘rganishimiz, unga moslashishimiz yoki u bilan kurashishimiz mumkin deb o‘ylaymiz. Ammo bu mutlaqo unday emas. To‘g‘rirog‘i, bu e’tiqodlarning mumkin bo‘lgan variantlaridan biri bo‘lib, o‘ziga mos haqiqatni yaratadi va insonning dunyo bilan barcha munosabatlarini shakllantiradi. Ammo boshqalari ham bo‘lishi mumkin va ular butunlay boshqacha voqelikni keltirib chiqaradi.

Aslida, ushbu qisqa Hayotiy Qo‘llanmada biz Senga o‘z voqeligingning Yaratuvchisi maqomiga qaytaradigan nigohni taqdim etmoqchimiz – bu maqom azaldan insonga xosdir, ammo biz boshqa e’tiqod va ishonchlarni qabul qilib, mas’uliyatni tashqi kuchlarga (boshqa insonlarga, hokimiyatga, rahbarlarga, sharoitlarga, Xudoga...) yuklab, ongsiz ravishda undan voz kechamiz va ko‘pincha buning aksini qilib, boshqalar (aslida xuddi shunday ijodkorlar) uchun mas’uliyatni O‘z zimmamizga olamiz, va aynan mana shu mas’uliyatni ko‘chirish bizni azob chekishga, o‘z baxtimizni ko‘rmaslikka, bularning barchasini o‘z hayotimizda o‘zimiz yaratayotganimizni ko‘rmaslikka majbur qiladi, omadsizliklarimizda kimdir tashqaridagilarni ayblaymiz, tashqi xavf-xatarlar va tahdidlardan (ularni ham o‘zimiz yaratamiz) qo‘rqamiz, xafa bo‘lamiz, g‘azablanamiz, hasad qilamiz, jahlimiz chiqadi... yoki aksincha, boshqa odamlarni baxtli qila olmaganimiz uchun aybdorlik hissini tuyamiz.

Va aynan shu narsa bizni turli yo‘llar bilan o‘zimizni olib qochishga, boshqalarga va O‘zimizga yolg‘on gapirishga, biroz ko‘proq

pul ishlab topishga, boshqa insonlar ustidan biroz ko‘proq hokimiyat va ustunlikka erishishga intilishga majbur qiladi. Bularning barchasi zamirida shunchaki mas’uliyatni ko‘chirish yotadi. Va hatto bularning barchasiga – boylik, hokimiyat, muvaffaqiyatga erishganimizda ham biz baxtliroq bo‘lib qolmaymiz, chunki qo‘rquv va hasad bizni muqarrar ravishda keyingi bosqichga – pul, hokimiyat, «muvaffaqiyat»ning keyingi bosqichiga haydayveradi.

O‘z e’tiqodlaringni o‘zgartirish, dunyoga bo‘lgan qarashingni tubdan yangilash, O‘z olamingning Yaratuvchisi sifatida mas’uliyatni O‘z zimmangga olish va boshqa ijodkorlarga ularning voqeligi uchun mas’uliyatni qaytarish kifoya – shunda hamma narsa darhol o‘zgaradi: Sen allaqachon baxtli ekaningni anglaysan, chunki O‘z olamingdagi hamma narsani O‘zing yaratmoqdasan, buning uchun mas’ul bo‘lgan boshqa hech kim yo‘q. Va Sen buni qandaydir sababga ko‘ra yaratmoqdasan, nimagadir buni istamoqdasan va bunga Ishonmoqdasan. Aynan shuning uchun hammasi shunday. Shunchaki Sen buni qanday, nima bilan va nima maqsadda yaratayotganingni anglamagan eding, va aynan shu ongsizlik Seni baxtsiz qilayotgan edi. Ammo hamma narsani tuzatish imkoni bor – o‘z hayoting va o‘z voqeliging uchun mas’uliyatni O‘zingga qaytarish orqali, biroq «erkak aytdi – erkak qildi» yoki «o‘z qilmishlaringga javob berish kerak» qabilidagi so‘z va harakatlar darajasida emas, balki ongning O‘zi darajasida: Sening e’tiqodlaring, ishonchlaring, ongsiz istaklaring, his-tuyg‘ularing va fikrlaring darajasida.

Sening voqeliging – Sening onging nima bilan to‘ldirilgan bo‘lsa, shuning to‘g‘ridan-to‘g‘ri va yaqqol ifodasidir.

Onging nima bilan to‘lganini bilmoqchimisan – voqeliging ko‘zgusiga boq. U yerda nimani ko‘rsang – yaxshimi yoki unchalik emasmi, yoqimlimi yoki jirkanchmi, ilhomlantiruvchimi yoki qo‘rqinchlimi – bularning bari Sensan. Va agar bu ko‘zguda Senga biror narsa yoqmasa, buni faqat Sen tuzata olasan. Bunday burilish Senga qanday tuyuladi? Shunday sarguzashtga tayyormisan? Axir buni qabul qilsang, Senda mas’uliyatni boshqa birovga yuklash imkoni boshqa bo‘lmaydi. O‘zlikni o‘rganish, O‘z onging tub-tubini tadqiq qilish bo‘yicha ulkan va mashaqqatli mehnat kutmoqda. Ammo bu butun koinotdagi, barcha olamlardagi eng qiziqarli va eng xayrli ishdir. O‘zingni anglash.

O‘zingni qayta o‘zgartirish emas, balki O‘zingni anglash. Men Sendagi mukammal mavjudotni ko‘rmoqdaman. Xato qilmaydigan, shu bois o‘zida hech narsani qayta o‘zgartirishga hojati bo‘lmagan Mukammal Ilohiy mavjudotni, zero bu mavjudot shunchaki o‘z tanasini, o‘z Buyuk Tanasini boshqarishni o‘rganmoqda. O‘z voqeligining Tanasini. O‘zini, o‘z kuchini, Yaratuvchining o‘z cheksiz imkoniyatlarini anglab, o‘rganmoqda.

Kichkina bolaning yurishni va umuman o‘z tanasini, qo‘llarini boshqarishni o‘rganayotganini, o‘ziga yoqqan o‘yinchoqqa yoki mazali taomga qo‘l cho‘zishga urinayotganini va uning qo‘lidan kelmaganini ko‘rganingizda, unda kamroq mukammallikni ko‘rasizmi? Buni deb uni ayblaysizmi? Yoki o‘rganish bosqichida muayyan – zaruriy – qiyinchiliklarni boshdan kechirayotgan bo‘lsa-da, ortga chekinmasdan, bu ko‘nikmani egallash uchun yangi va yangi urinishlarni davom ettirayotganidan ilhomlanasizmi? So‘ngra u yanada

va yanada murakkabroq ko‘nikmalarni egallaydi. Agar Sen hozir ushbu matnni o‘qiyotgan bo‘lsang, demak, o‘z vaqtida bu Sening ham qo‘lingdan kelgan ko‘rinadi.

Biz Seni, o‘z voqeligini ongli ravishda yaratish ko‘nikmalarini egallayotgan Insonni, ehtimoliy «omadsizliklar»da ortga chekinmaydigan, balki o‘rganish uchun qayta-qayta urinib ko‘radigan ana shunday mukammal bola sifatida ko‘ramiz. Va aynan shu yo‘lda Biz Senga butun umring davomida, shu vaqtgacha yordam berib keldik va Sening yuksalishingni sabr-toqat bilan kuzatgan holda, bundan keyin ham Senga yordam berishga tayyormiz.

Ammo Sen O‘zing bu yo‘lni boshlashga tayyormisan? Tayyormisan? Unday bo‘lsa O‘yin boshlandi. O‘zingdan birdaniga juda ko‘p narsani talab qilma. Hozircha nimaga Ishonayotganingni (o‘z voqeliging ko‘zgusiga boqib), odatda omadsizliklarda kimni ayblashingni, kimning mas’uliyatini o‘z zimmangga ortib olganingni, kimdan qarzdorsan-u, kim Sendan qarzdorligini anglashga harakat qil... Hayot yo‘lingda qanday o‘zaro majburiyatlar va qarzlar tizimiga o‘ralashib qolding? Bundan nima olyapsan? Bu Seni baxtli qilyaptimi? Bilgin: bularning bari «ob’ektiv» va «boshqacha bo‘lishi mumkin emas» degan narsa emas. Shunchaki Sening e’tiqodlaring va ishonchlaring Seni shunday qarorlar qabul qilishga va shunday yo‘l tutishga majbur qilmoqda. Bu yomon ham, yaxshi ham emas. Sen shunchaki bunga Ishonasan.