3. खुशी, चेतना र वास्तविकता

एफ.एम. दोस्तोयेभ्स्कीले लेखेका थिए: «मानिस केवल यसकारण दुःखी छ, किनकि उसलाई थाहा छैन कि उ सुखी छ। अनि जब उसलाई थाहा हुन्छ कि उ सुखी छ, तब तुरुन्तै, त्यही क्षण, उ सुखी बन्नेछ। यसैमा सबै कुरा छ। सबै कुरा…»। हामी यो भनाइसँग सहमत छौं। हाम्रो संसारको दृष्टिकोणमा (र यो वैज्ञानिक रूपमा तथा दैनिक अभ्यास दुवैद्वारा समर्थित छ) प्रत्येक मानिससँग पहिले नै त्यो कुरा छ, जे उ साँचो रूपमा चाहन्छ (तर उसलाई यो थाहा नहुन सक्छ), र उसको संसारमा त्यही भइरहेको हुन्छ, जसमा उसले साँच्चै विश्वास गर्दछ (यति धेरै विश्वास गर्दछ कि उ यसका लागि आफूसँग भएको सबैभन्दा मूल्यवान् कुरा: धन, जीवन, स्वतन्त्रता दाउमा लगाउन तयार हुन्छ)।

सबैभन्दा बृहत् अर्थमा – तिम्रो वास्तविकता, तिम्रो सम्पूर्ण भौतिक संसार (तिम्रो स्वास्थ्य, तिम्रो धनसम्पत्ति, तिम्रा सम्बन्धहरू, तिमीसँग भएका र नभएका सबै कुरा, तिम्रो जीवनका सबै परिस्थितिहरू, अन्य मानिसहरू र संसारसँगका सबै घटना तथा अन्तरक्रियाहरू) – समग्रमा, तिम्रो सम्पूर्ण वास्तविकता पूर्णतया तिम्रो चेतनाद्वारा सिर्जना गरिएको हो। र यो «विचार भौतिक हुन्छ» र «सकारात्मक सोच्नुपर्छ» भन्ने कुरा मात्र होइन। विचार, अवश्य पनि, महत्त्वपूर्ण छ। तर तिम्रो चेतनाको संरचना केवल विचारहरूभन्दा धेरै ठूलो छ। आऊ, विस्तारमा नडुबी, तिम्रो चेतनाको «भवन»लाई अलिक नजिकबाट हेरौं।

हाम्रो चेतनाका चार «तला»हरू सांकेतिक रूपमा छुट्याउन सकिन्छ: विश्वास, चाहनाहरू, भावनाहरू र विचारहरू। यी तलाहरू जे कुराले भरिएका छन्, त्यसैले हामी कसरी बाँच्छौं भन्ने कुरा निर्धारण गर्दछ – शाब्दिक रूपमै हाम्रो सम्पूर्ण वास्तविकता सिर्जना गर्दछ। तर प्रायःजसो

हामी यसलाई महसुस पनि गर्दैनौं, हामीलाई लाग्छ कि सबै कुरा हाम्रो चेतनाभन्दा स्वतन्त्र रूपमा जस्तो छ त्यस्तै छ, र हामी हामीभन्दा छुट्टै अस्तित्वमा रहेको यस जटिल संसारलाई केवल अध्ययन गर्न, यससँग अनुकूलन हुन वा यससँग संघर्ष गर्न सक्छौं। तर कुरा त्यस्तो पटक्कै होइन। अझ स्पष्ट भन्नुपर्दा, यो विश्वासहरूका सम्भावित विकल्पहरूमध्ये एउटा मात्र हो, जसले आफूअनुकूलको यथार्थ सिर्जना गर्दछ र संसारसँग मानिसको सम्पूर्ण सम्बन्ध निर्माण गर्दछ। तर अन्य विकल्पहरू पनि हुन सक्छन्, र तिनीहरूले बिल्कुलै फरक वास्तविकतालाई जन्म दिन्छन्।

वास्तवमा, जीवनको यो संक्षिप्त मार्गदर्शनमा, हामी तिमीलाई यस्तो दृष्टि दिन चाहन्छौं, जसले तिमीलाई आफ्नै वास्तविकताको सृष्टिकर्ताको स्थानमा फर्काउँछ – जुन मूल रूपमै मानिसमा निहित छ, तर हामी अन्य मान्यता र विश्वासहरूलाई ग्रहण गर्दै, बाह्य शक्तिहरूमाथि (अन्य मानिसहरू, सत्ता, अधिकारीहरू, परिस्थितिहरू, ईश्वरमाथि…) जिम्मेवारी पन्छाउँदै, र प्रायः यसको विपरीत, अरूहरू (जो वास्तवमा उस्तै सृष्टिकर्ता हुन्) को जिम्मेवारी आफैंमाथि लिँदै, अन्जानमै यसलाई त्याग्दछौं। अनि जिम्मेवारीको यही स्थानान्तरणले हामीलाई पीडा भोग्न र आफ्नो सुख नदेख्न बाध्य बनाउँछ, हामी आफैंले आफ्नो जीवनमा यो सबै सिर्जना गरिरहेका छौं भन्ने नदेख्न बाध्य बनाउँछ, आफ्ना असफलताहरूका लागि कुनै बाह्य व्यक्तिलाई दोष दिँदै, बाह्य खतरा र त्रासहरू (जुन हामी आफैंले सिर्जना गर्दछौं) सँग डराउँदै, चित्त दुखाउँदै, झर्को मान्दै, ईर्ष्या गर्दै, क्रोधित हुँदै... वा यसको विपरीत, अन्य मानिसहरूलाई सुखी बनाउन नसकेकोमा दोषी महसुस गर्दै।

अनि यसैले हामीलाई हरतरहले छलकपट गर्न, अरूलाई र आफूलाई झूट बोल्न बाध्य बनाउँछ, अलिकति धेरै

पैसा कमाउन, अन्य मानिसहरूमाथि अलिकति बढी शक्ति र श्रेष्ठता हासिल गर्न खोज्दै। यी सबैको पछाडि केवल जिम्मेवारीको पन्छ्याइ छ। अनि यी सबै कुरा – धन, सत्ता, सफलता – प्राप्त गर्दा पनि हामी अझ सुखी बन्दैनौं, किनकि डर र ईर्ष्याले हामीलाई अनिवार्य रूपमा अर्को तहमा धकेल्छ – पैसा, सत्ता र «सफलता»को अर्को तहमा।

आफ्ना विश्वासहरूलाई बदल्नेबित्तिकै, संसारप्रतिको आफ्नो दृष्टिकोणलाई आमूल परिवर्तन गर्नेबित्तिकै, आफ्नो संसारको सृष्टिकर्ताको रूपमा जिम्मेवारी आफूमा लिनेबित्तिकै, र बाँकी सृष्टिकर्ताहरूलाई उनीहरूको वास्तविकताको जिम्मेवारी फिर्ता दिनेबित्तिकै, सबै कुरा तुरुन्तै परिवर्तन हुनेछ – तिमीले पाउनेछौ कि तिमी पहिले नै सुखी छौ, किनकि तिमी आफैं आफ्नो संसारमा सबै कुरा सिर्जना गर्दैछौ, यसका लागि जिम्मेवार अरू कोही छैन। र तिमी कुनै कारणले यो सिर्जना गर्दैछौ, तिमी कुनै न कुनै कारणले यो चाहन्छौ र तिमी यसमा विश्वास गर्दछौ। त्यसैले त सबै कुरा यस्तो छ। केवल तिमीले महसुस गरेका थिएनौ कि तिमी यसलाई कसरी, केले र केका लागि सिर्जना गर्दैछौ, र यही अनभिज्ञताले तिमीलाई दुःखी बनाएको थियो। तर सबै कुरा सुधार्ने मौका छ – आफ्नो जीवन र आफ्नो वास्तविकताको जिम्मेवारी आफूमा फिर्ता ल्याएर, तर «बोलेपछि पुर्‍याउनुपर्छ» वा «आफ्ना कामहरूको जिम्मेवारी लिनुपर्छ» जस्ता शब्द र कार्यको स्तरमा होइन, बरु स्वयम् चेतनाको स्तरमा: तिम्रा विश्वासहरू, धारणाहरू, अवचेतन इच्छाहरू, भावनाहरू र विचारहरूको स्तरमा।

तिम्रो वास्तविकता नै तिम्रो चेतना जे कुराले भरिएको छ, त्यसको प्रत्यक्ष र स्पष्ट अभिव्यक्ति हो।

तिम्रो चेतना केले भरिएको छ भनी जान्न चाहन्छौ भने – आफ्नो वास्तविकताको ऐनामा हेर। त्यहाँ तिमीले जे देख्छौ – असल र त्यति असल नभएको, प्रिय र अप्रिय, प्रेरणादायी र भयानक – ती सबै तिमी नै हौ। र यदि तिमीलाई यस ऐनामा केही मन पर्दैन भने, यसलाई केवल तिमीले मात्र सुधार्न सक्छौ। तिमीलाई यो मोड कस्तो लाग्छ? के यस्तो साहसिक यात्राका लागि तिमी तयार छौ? किनकि यदि तिमीले यसलाई स्वीकार गर्यौ भने, तिमीसँग अरू कसैमाथि जिम्मेवारी पन्छाउने कुनै अवसर रहने छैन। आफूलाई जान्न, आफ्नो चेतनाको गहिराइको अन्वेषण गर्न एउटा ठूलो र मिहिनेती काम अगाडि छ। तर सम्पूर्ण ब्रह्माण्डमा, समस्त ब्रह्माण्डहरूमा यो सबैभन्दा रोचक र सबैभन्दा फलदायी काम पनि हो। आफूलाई चिन्नु।

आफूलाई बदल्नु होइन, आफूलाई चिन्नु। म तिमीभित्र एक पूर्ण अस्तित्व देख्छु। एक पूर्ण ईश्वरीय अस्तित्व, जसले कुनै गल्ती गर्दैन, र त्यसैले उसले केही बदल्नु पर्दैन, किनकि त्यो अस्तित्व केवल आफ्नो शरीर, आफ्नो विशाल शरीरलाई सञ्चालन गर्न सिकिरहेको छ। आफ्नो वास्तविकताको शरीरलाई। आफूलाई, आफ्नो शक्तिलाई, सृष्टिकर्ताका आफ्ना असीम सम्भावनाहरूलाई चिन्दै सिकिरहेको छ।

जब तपाईंले कुनै सानो बालकलाई हिँड्न र समग्रमा आफ्नो शरीर, आफ्ना हातहरू सञ्चालन गर्न सिक्दै गरेको, आफूलाई मन परेको खेलौना वा स्वादिष्ट खानासम्म पुग्न खोज्दै गरेको, र जब उ त्यसमा सफल हुँदैन, तब के तपाईं उसमा अपूर्णता देख्नुहुन्छ? के तपाईं यसका लागि उसलाई दोष दिनुहुन्छ? कि सिक्ने क्रममा निश्चित – आवश्यक – कठिनाइहरू भोग्दै पनि उ पछि हट्दैन र यो सीप हासिल गर्न नयाँ-नयाँ प्रयासहरू जारी राख्छ भन्ने कुराबाट प्रेरित हुनुहुन्छ? अनि त्यसपछि उसले अझ

बढीभन्दा बढी जटिल सीपहरू हासिल गर्दछ। यदि तिमी अहिले यो पाठ पढिरहेका छौ भने, यस्तो लाग्छ कि तिम्रो समयमा तिमीले पनि यो सफलतापूर्वक गर्यौ।

हे मानिस, आफ्नो वास्तविकताको सचेत सिर्जनाका सीपहरू सिक्दै गरेको तिमीलाई हामी त्यस्तै पूर्ण बालकको रूपमा देख्छौं, जो सम्भावित "असफलताहरू"मा पछि हट्दैन, तर सिक्नका लागि बारम्बार प्रयास गर्दछ। र वास्तवमा यसैमा हामी तिमीलाई यो सम्पूर्ण समय, तिम्रो सम्पूर्ण जीवनभर सहायता गर्दै आएका छौं, र तिम्रो प्रगतिलाई धैर्यपूर्वक अवलोकन गर्दै हामी तिमीलाई भविष्यमा पनि यसमा मद्दत गर्न तयार छौं।

तर के तिमी आफैं यो यात्रा सुरु गर्न तयार छौ? तयार छौ? त्यसो भए खेल सुरु भयो। अहिल्यै आफूबाट धेरै अपेक्षा नगर। अहिलेका लागि केवल यो बुझ्न प्रयास गर कि तिमी अहिले केमा विश्वास गर्छौ (आफ्नो वास्तविकताको ऐनामा हेर्दै), असफलताहरूमा प्रायः कसलाई दोष दिन्छौ, कसको जिम्मेवारी आफ्नो काँधमा बोक्छौ, तिमी कसको ऋणी छौ, र को तिम्रो ऋणी छ... तिमीले आफ्नो जीवनयात्रामा कस्तो पारस्परिक दायित्व र ऋणको जालो बुनेका छौ? यसबाट तिमीले के पाउँछौ? के यसले तिमीलाई सुखी बनाउँछ? जानिराख: यो सबै "वस्तुगत" र "अरू कुनै उपाय नभएको" होइन। केवल तिम्रा विश्वास र धारणाहरूले तिमीलाई यस्ता निर्णय लिन र यस्तो व्यवहार गर्न बाध्य बनाउँछन्। यो न खराब हो न असल। तिमी केवल यसमा विश्वास गर्दछौ।