3. आनंद, जाणीव आणि वास्तव

एफ. एम. दोस्तोयेव्स्कीने लिहिले होते: «मनुष्य केवळ याच कारणाने दुःखी आहे, कारण त्याला ठाऊक नाही की तो सुखी आहे. आणि जेव्हा त्याला समजेल की तो सुखी आहे, त्याच क्षणी, तत्क्षणीच, तो सुखी होईल. यातच सर्व काही सामावले आहे. सर्व काही…». आम्ही या विधानाशी सहमत आहोत. आमच्या जगण्याच्या दृष्टिकोनात (आणि तो वैज्ञानिकदृष्ट्या तसेच दैनंदिन आचरणाने सिद्ध झालेला आहे) प्रत्येक माणसाजवळ आधीच ते सर्व आहे जे त्याला खरोखर हवे आहे (जरी त्याला हे ठाऊक नसेल), आणि त्याच्या विश्वात तेच घडते ज्यावर तो मनापासून विश्वास ठेवतो (इतका विश्वास की तो त्यासाठी स्वतःकडील सर्वात मौल्यवान गोष्टींचाही डाव लावण्यास तयार असतो: पैसा, जीवन, स्वातंत्र्य).

सर्वात व्यापक अर्थाने – तुझे वास्तव, तुझे संपूर्ण भौतिक जग (तुझे आरोग्य, तुझी संपत्ती, तुझे संबंध, जे काही तुझ्याकडे आहे आणि नाही, तुझ्या जीवनातील सर्व परिस्थिती, सर्व घटना आणि इतर लोकांशी व जगाशी होणारा परस्परसंवाद) – थोडक्यात सांगायचे तर, तुझे संपूर्ण वास्तव पूर्णपणे तुझ्या चेतनेने निर्माण केले आहे. आणि याचा अर्थ असा नाही की «विचार भौतिक असतात» आणि «सकारात्मक विचार केला पाहिजे». विचार नक्कीच महत्त्वाचा आहे. पण तुझ्या चेतनेची रचना केवळ विचारांपेक्षा खूप विशाल आहे. चला, तुझ्या चेतनेच्या «इमारतीचा» थोडा अधिक तपशीलात विचार करूया, पण अगदी खोलात न जाता.

स्थूलमानाने आपल्या चेतनेचे चार «मजले» कल्पिले जाऊ शकतात: श्रद्धा, इच्छा, भावना आणि विचार. हे मजले नेमके ज्याने भरलेले असतात, तेच आपण कसे जगतो हे ठरवते – अक्षरशः आपले संपूर्ण वास्तव निर्माण करते. परंतु बहुतेकदा

आम्हाला याची जाणीवही नसते, आम्हाला असे वाटते की सर्व काही आपल्या चेतनेच्या पलीकडे जसे आहे तसेच आहे, आणि आपण केवळ आपल्यापासून वेगळे अस्तित्वात असलेले हे गुंतागुंतीचे जग समजावून घेऊ शकतो, त्याच्याशी जुळवून घेऊ शकतो किंवा त्याच्याशी संघर्ष करू शकतो. पण हे मुळीच खरे नाही. अधिक अचूकपणे सांगायचे तर, हा केवळ समजुतींचा एक संभाव्य प्रकार आहे, जो त्याला अनुरूप असे वास्तव निर्माण करतो आणि जगाशी मानवाचे सर्व संबंध प्रस्थापित करतो. परंतु इतर पर्यायही असू शकतात, आणि ते अगदी वेगळेच वास्तव निर्माण करतात.

खरं तर, या संक्षिप्त जीवन-मार्गदर्शिकेत आम्ही तुला अशी दृष्टी देऊ इच्छितो, जी तुला तुझ्या वास्तवाचा 'निर्माता' या स्थानावर परत आणते – जे स्थान मुळातच माणसाचे आहे, परंतु आपण इतर समजुती आणि धारणा स्वीकारून, बाह्य शक्तींवर (इतर लोकांवर, शासनावर, प्रमुखांवर, परिस्थितीवर, देवावर...) जबाबदारी ढकलून अजाणतेपणी ते नाकारतो, आणि अनेकदा याउलट, इतरांची (जे मुळात स्वतःही तसेच निर्माते आहेत) जबाबदारी स्वतःवर ओढून घेतो. जबाबदारीचे हेच हस्तांतरण आपल्याला दुःखी करते आणि आपले सुख पाहू देत नाही, हे पाहू देत नाही की आपण स्वतःच आपल्या जीवनात हे सर्व निर्माण करत आहोत. आपण आपल्या अपयशांसाठी बाहेरील कोणालातरी दोष देतो, बाह्य संकटांची आणि धोक्यांची (जे आपण स्वतःच निर्माण करतो) भीती बाळगतो, दुखावतो, चिडतो, मत्सर करतो, संतापतो... किंवा उलटपक्षी, इतरांना सुखी करू न शकल्याबद्दल स्वतःला दोषी मानतो.

आणि हेच आपल्याला सर्व प्रकारे युक्त्या करायला, इतरांशी आणि स्वतःशी खोटे बोलायला भाग पाडते, थोडे अधिक

पैसे कमवण्याचा, इतरांवर थोडे अधिक नियंत्रण आणि श्रेष्ठत्व मिळवण्याचा प्रयत्न करायला लावते. या सर्वांमागे केवळ जबाबदारीचे हस्तांतरण आहे. आणि हे सर्व मिळवूनही – पैसा, सत्ता, यश – आपण अधिक सुखी होत नाही, कारण भीती आणि मत्सर आपल्याला अटळपणे पुढच्या स्तराकडे ढकलतात – पैसा, सत्ता आणि «यशाच्या» पुढच्या स्तराकडे.

फक्त तुझ्या धारणा बदल, जगाकडे पाहण्याचा तुझा दृष्टिकोन मुळापासून बदल, तुझ्या जगाचा 'निर्माता' म्हणून स्वतःवर जबाबदारी घे आणि इतर निर्मात्यांना त्यांच्या वास्तवाची जबाबदारी परत कर, की सर्व काही लगेच बदलेल – तुला समजेल की तू आधीच सुखी आहेस, कारण तू स्वतःच तुझ्या विश्वातील सर्व काही निर्माण करत आहेस, यासाठी दुसरा कोणीही जबाबदार नाही. आणि तू हे कोणत्यातरी कारणाने निर्माण करत आहेस, तुला कोणत्यातरी कारणाने हे हवे आहे आणि तुझा यावर विश्वास आहे. म्हणूनच सर्व काही असे आहे. फक्त तू हे कसे, कशाने आणि कशासाठी निर्माण करत आहेस याची तुला जाणीव नव्हती, आणि याच अजाणतेपणाने तुला दुःखी केले होते. पण सर्व काही सुधारण्याची एक संधी आहे – तुझ्या जीवनाची आणि वास्तवाची जबाबदारी स्वतःकडे परत घेऊन; पण केवळ शब्दांच्या आणि कृतींच्या पातळीवर नाही, जसे की «बोले तैसा चाले» किंवा «आपल्या कर्माची जबाबदारी घेतली पाहिजे», तर स्वतः चेतनेच्या पातळीवर: तुझ्या श्रद्धा, धारणा, अवचेतन इच्छा, भावना आणि विचारांच्या पातळीवर.

तुझे वास्तव हेच तुझ्या चेतनेत जे काही सामावलेले आहे त्याचे थेट आणि प्रत्यक्ष प्रकटीकरण आहे.

तुझी चेतना कशाने भरलेली आहे हे तुला जाणून घ्यायचे असेल, तर तुझ्या वास्तवाच्या आरशात बघ. तिथे जे काही तुला दिसेल – चांगले आणि फारसे चांगले नसलेले, सुखद आणि त्रासदायक, प्रेरणादायी आणि भीतीदायक – ते सर्व तूच आहेस. आणि जर तुला या आरशात काही आवडत नसेल, तर ते केवळ तूच दुरुस्त करू शकतोस. कसा वाटतो हा वळणमार्ग? अशा साहसासाठी तू तयार आहेस का? कारण जर तू हे स्वीकारलेस, तर तुझ्याकडे इतर कोणावरही जबाबदारी ढकलण्याची संधी उरणार नाही. स्वतःचा अभ्यास करण्याचे, स्वतःच्या चेतनेचा तळ शोधण्याचे एक मोठे आणि सूक्ष्म काम समोर उभे आहे. परंतु संपूर्ण विश्वात, सर्व विश्वांमध्ये हेच सर्वात मनोरंजक आणि सर्वात फलदायी कार्य आहे. स्वतःला जाणणे.

स्वतःला जाणणे, स्वतःला बदलणे नव्हे. मी तुझ्यात एक परिपूर्ण अस्तित्व पाहतो. एक परिपूर्ण दिव्य अस्तित्व, जे चुका करत नाही, आणि म्हणूनच त्याला काहीही बदलण्याची गरज नाही, कारण हे अस्तित्व केवळ स्वतःच्या शरीरावर, स्वतःच्या 'विशाल शरीरावर' नियंत्रण ठेवायला शिकत आहे. आपल्या वास्तवाच्या शरीरावर. स्वतःला, स्वतःचे सामर्थ्य, स्वतःच्या 'निर्मात्या'च्या अमर्याद शक्यतांना जाणून घेत ते शिकत आहे.

जेव्हा तुम्ही एखाद्या लहान मुलाला चालायला शिकताना आणि एकूणच स्वतःच्या शरीरावर, स्वतःच्या हातांवर नियंत्रण मिळवताना पाहता, जेव्हा ते आवडते खेळणे किंवा चवदार खाऊ मिळवण्याचा प्रयत्न करते आणि जेव्हा ते त्यात अपयशी ठरते, तेव्हा तुम्हाला त्याच्यात कमी परिपूर्णता दिसते का? तुम्ही यासाठी त्याला दोष देता का? की शिकण्याच्या टप्प्यातील काही विशिष्ट – आवश्यक – अडचणींचा सामना करत असतानाही ते मागे हटत नाही आणि हे कौशल्य आत्मसात करण्यासाठी पुन्हा पुन्हा नवे प्रयत्न चालू ठेवते, यातून तुम्ही प्रेरित होता? आणि मग ते अधिकाधिक

कठीण कौशल्ये आत्मसात करते. जर तू आता हा मजकूर वाचत आहेस, तर असे दिसते की तुझ्या काळात तू देखील हे साध्य केले आहेस.

हे माणसा, स्वतःच्या वास्तवाची जाणीवपूर्वक निर्मिती करण्याचे कौशल्य शिकणाऱ्या तुला आम्ही त्याच परिपूर्ण बालकाच्या रूपात पाहतो, जे संभाव्य "अपयशांनी" खचून जात नाही, तर शिकण्यासाठी पुन्हा पुन्हा प्रयत्न करते. आणि याच गोष्टीसाठी आम्ही तुला या संपूर्ण काळात, तुझ्या संपूर्ण आयुष्यात मदत करत आलो आहोत, आणि तुझी प्रगती संयमाने पाहत आम्ही तुला पुढेही मदत करण्यास तयार आहोत.

पण हा मार्ग सुरू करायला तू स्वतः तयार आहेस का? तयार? मग 'खेळ' सुरू झाला. लगेच स्वतःकडून खूप अपेक्षा करू नकोस. तूर्तास (तुझ्या वास्तवाच्या आरशात पाहत) तू सध्या कशावर विश्वास ठेवतोस, अपयशांसाठी सहसा कोणाला दोष देतोस, कोणाची जबाबदारी स्वतःच्या खांद्यावर घेतोस, तू कोणाचा ऋणी आहेस आणि कोण तुझे ऋणी आहे... हे समजून घेण्याचा प्रयत्न कर. तुझ्या जीवनप्रवासात तू परस्पर कर्तव्ये आणि ऋणांच्या कोणत्या जाळ्यात अडकला आहेस? यातून तुला काय मिळते? हे तुला सुखी करते का? हे जाणून घे: हे सर्व काही "वस्तुनिष्ठ" आणि "याशिवाय दुसरा मार्गच नाही" असे नाही. या केवळ तुझ्या समजुती आणि श्रद्धा आहेत ज्या तुला असे निर्णय घेण्यास आणि असे वागण्यास भाग पाडतात. हे वाईटही नाही आणि चांगलेही नाही. तुझा फक्त यावर विश्वास आहे.