3. Esengo, bososoli mpe bosolo

F.M. Dostoïevski akomaki: «Moto azali na mawa kaka mpo ayebi te ete azali na esengo. Kasi se tango akoyeba ete azali na esengo, mbala moko, na segonde wana mpenza, akozala na esengo. Wana nde nionso. Nionso…». Biso tozali kondima likambo oyo. Na kotala na biso ya mokili (mpe yango endimami – na mayele ya siansi mpe na misala ya mikolo nionso) moto moko na moko azali naino na oyo alingi Ya Sôlo (kasi akoki kozala ayebi yango te), mpe na mokili na ye esalemaka kaka oyo ye andimaka Ya Sôlo (andimaka mingi kino amipesi mpo na kopesa eloko ya motuya koleka mpo na ye: mbongo, bomoi, bonsomi).

Na ndimbola ya monene koleka – makambo ya bomoi na Yo, mokili na Yo nionso ya mosuni (kolongonu ya nzoto na Yo, mbongo na Yo, boyokani na Yo, nionso oyo ozali na yango mpe oyo ozangi, makambo nionso ya bomoi na Yo, makambo nionso mpe boyokani na bato mosusu mpe na mokili) – na bokateli, makambo nionso ya bomoi na Yo ekelami mobimba na Makanisi na Yo ya mozindo. Mpe yango elakisi te kaka ete «makanisi ezali mosuni» mpe «esengeli kokanisa malamu». Makanisi ezali na ntina, ya sôlo. Kasi botongi ya Makanisi na Yo eleki monene koleka kaka makanisi mpamba. Tótala «ndako» ya Makanisi na Yo na bozindo moke, kasi kozanga kokɔta mingi na makambo mikemike.

Tokoki kokabola «bitando» minei ya makanisi na biso ya mozindo: Kondima, baposa, mayoki mpe makanisi. Oyo etondi na bitando oyo nde ekateli lolenge tozali kobika, – ebandi kokela mpenza makambo nionso ya bomoi na biso. Kasi mbala mingi koleka

toyebaka yango ata te, tomonaka ete nionso ezali ndenge ezali, kozanga kotalela makanisi na biso ya mozindo, mpe tokoki kaka koyekola mokili oyo ya mpasi mpe oyo ezali mosika na biso, komibongisa mpo na yango to kobunda na yango. Kasi ezali bongo te. Mpenza mpenza, oyo ezali kaka moko ya bindimeli oyo ekoki kozala, oyo ezali kokela bomoi ekokani na yango mpe etongaka boyokani nionso ya moto na mokili. Kasi makambo mosusu ekoki kozala, mpe yango ebimisaka bomoi ya kokesana mpenza.

Mpenza, na Mokanda oyo mokuse ya Nzela ya bomoi, tolingi kopesa Yo emoneli oyo ezongisaka Yo na esika ya Mokeli ya bomoi na Yo – oyo ezalaki na moto banda ebandeli, kasi tobwakaka yango kozanga koyeba, na kondimaka makanisi mpe bindimeli mosusu, na kotyaka mokumba na makasi ya libanda (epai ya bato mosusu, bakonzi, bakambi, makambo ya bomoi, epai ya Nzambe…), mpe mbala mingi na ndenge mosusu, kozwaka mokumba ya basusu (oyo bazali mpe bakeli lokola Yo) likolo na biso moko, mpe bopanzani oyo ya mikumba nde etindaka biso tónyokwama mpe tómona te esengo na biso, tómona te ete biso moko nde tozali kokela nionso oyo na bomoi na biso, na kofundaka moto ya libanda mpo na kokwea na biso, na kobangaka makama mpe bopesi-somba ya libanda (oyo biso moko tozali kokela), koyoka nkanda, kobungisa motema, zuwa, kosilika... to mpe koyoka ngambo mpo tokoki te kopesa bato mosusu esengo.

Mpe yango nde etindaka biso na koluka banzela nionso ya mabe, kobuka lokuta – epai ya basusu mpe epai na biso moko, kolukaka kozwa moke

mbongo mingi koleka, kozwa moke bokonzi mpe boyangeli koleka bato mosusu. Na sima ya nionso oyo ezali kaka kobwaka mokumba na esika mosusu. Mpe ata soki tozwi nionso oyo – mbongo, bokonzi, bolongi – tozali kokoma na esengo koleka te, mpo kobanga mpe zuwa ekotinda biso kaka kozanga kokima na etando oyo elandi – etando oyo elandi ya mbongo, ya bokonzi, ya «bolongi».

Soki kaka obongoli bindimeli na Yo, obongoli mpenza lolenge ya kotala mokili, ozwi mokumba likolo na Yo moko lokola Mokeli ya mokili na Yo, mpe ozongisi mokumba epai ya bakeli mosusu mpo na bomoi na bango, mbala moko nionso ekobongwana – okozwa ete ozali kale na esengo, mpo Yo moko ozali kokela nionso na mokili na Yo, moto mosusu ya kozwa mokumba mpo na yango azali te. Mpe ozali kokela yango mpo na ntina moko boye, mpo na nini olingi yango mpe ozali Kondima yango. Yango wana nionso ezali boye. Kaka Yo oyebaki te ndenge nini, na nini mpe mpo na nini ozali kokela yango, mpe kozanga boyebi oyo nde ezalaki kokómisa Yo moto ya mawa. Kasi likoki ezali ya kobongisa nionso – na kozongisaka epai na Yo moko mokumba ya bomoi na Yo mpe makambo na Yo, kasi te kaka na maloba mpe misala lokola: «mobali alobi – mobali asali» to «esengeli kozwa mokumba ya misala na ye», kasi na etando mpenza ya Makanisi na Yo: ya bindimeli na Yo, bondimi na Yo, baposa ya mozindo, mayoki mpe makanisi na Yo.

Bomoi na Yo ezali bobele komonisa polele mpe ya solo oyo etondi na Makanisi na Yo.

Soki olingi koyeba oyo etondi na Makanisi na Yo – tala na kiyo ya bomoi na Yo. Nionso oyo okomona kuna – malamu to mabe moke, kitoko to oyo ezali kolɛmbisa, oyo ezali kopesa motema to oyo ezali kopesa nsɔmɔ – nionso wana ezali Yo. Mpe soki olingi eloko moko te na kiyo oyo, kaka Yo nde okoki kobongisa yango. Omoni ndenge nini mbongwana oyo? Omibongisi mpo na mobembo oyo? Mpo soki ondiki yango, okozala lisusu te na likoki ya kobwaka mokumba epai ya moto mosusu. Mosala monene mpe ya bokebi ezali kozila Yo mpo na koyeba Yo Moko, kolukaluka na mozindo ya Makanisi na Yo. Kasi yango ezali mpe mosala ya esengo mingi mpe ya mapamboli mingi na molɔ́ngɔ́ mobimba, na biloko nionso ya kokelama. Koyeba Yo Moko.

Koyeba Yo Moko, kasi te kobongisa lisusu. Namonaka kati na Yo ekelamu ya kokoka. Ekelamu ya Kokoka ya Nzambe, oyo esalaka mabunga te, mpe yango wana ezali na eloko moko te ya kobongisa lisusu, mpo ekelamu oyo ezali kaka koyekola koyangela nzoto na yango, Nzoto na yango ya Monene. Nzoto ya bomoi na yango. Ezali koyekola, na koyebaka Yo Moko, nguya na Yo, makoki na Yo ya kozanga suka lokola Mokeli.

Tango bomonaka mwana moke azali koyekola kotambola mpe, na nionso, koyangela nzoto na ye, mabɔkɔ na ye, komekaka kosimba lisano oyo asepeli na yango to bilei ya elengi, mpe tango azali kokoka te, bomonaka nde bokoki moke kati na ye? Bofundaka ye mpo na yango? To bozali nde kozwa makasi na kotala ete, ata na mikakatano misusu – oyo esengeli – na ntango ya boyekoli, atikaka te mpe akobaka komeka mbala na mbala mpo na koyeba mayele oyo. Mpe na sima azwaka nionso

mayele ya mpasi mpenza koleka. Soki ozali kotánga makomi oyo sikoyo, emonani ete Yo mpe na ntango na Yo olongaki yango.

Biso tomonaka Yo, Moto, oyo azali koyekola mayele ya bokeli ya bomoi na Yo na boyebi mobimba, lokola mwana wana ya kokoka, oyo atikaka te liboso ya «kokwea» oyo ekoki koya, kasi amekaka lisusu mpe lisusu mpo na koyekola. Mpe na likambo oyo mpenza nde Biso tozalaki kosalisa Yo ntango oyo nionso, na bomoi na Yo mobimba, mpe Biso tomibongisi kokoba kosalisa Yo, na kotalaka bokoli na Yo na motema molai.

Kasi Omibongisi Yo moko mpo na kobanda nzela oyo? Omibongisi? Boye Lisano ebandi. Kosɛnga te na Yo Moko makambo mingi mbala moko. Meka naino koyeba na mozindo, nini ozali Kondima sikoyo (na kotalaka na kiyo ya bomoi na Yo), nani ofundaka mbala mingi mpo na kokwea, mokumba ya nani omatyaka na mapeka na Yo, nani ozali na nyongo na ye, mpe nani azali na nyongo na Yo... Ndakisa nini ya mikumba mpe banyongo otondisi na nzela ya bomoi na Yo? Ozwaka nini na yango? Yango epesaka Yo esengo? Yeba: nionso oyo ezali te «likambo oyo ekoki kobongwana te» to «nzela mosusu ezali te». Ezali kaka bindimeli mpe makanisi na Yo nde etindaka Yo kozwa bikateli ya ndenge wana mpe kosala bongo. Ezali mabe te mpe malamu te. Yo kaka ozali Kondima yango.