3. સુખ, ચેતના અને વાસ્તવિકતા

એફ. એમ. દોસ્તોયેવસ્કીએ લખ્યું હતું: «માણસ ફક્ત એટલા માટે દુઃખી છે કારણ કે તે જાણતો નથી કે તે સુખી છે. અને જે ક્ષણે તે જાણી લેશે કે તે સુખી છે, તે જ ક્ષણે, તે જ પળે તે સુખી થઈ જશે. આમાં જ બધું છે. બધું જ...». અમે આ કથન સાથે સહમત છીએ. અમારા વિશ્વદર્શનમાં (અને તે વૈજ્ઞાનિક રીતે તેમજ રોજિંદા વ્યવહાર દ્વારા સમર્થિત છે) દરેક વ્યક્તિ પાસે પહેલેથી જ તે બધું છે જે તે ખરેખર ઇચ્છે છે (જોકે કદાચ તે આ જાણતો ન હોય), અને તેની દુનિયામાં એ જ બને છે જેમાં તે સાચે જ શ્રદ્ધા રાખે છે (એટલી હદે માને છે કે તેના માટે પોતાની સૌથી કિંમતી વસ્તુઓ: ધન, જીવન, સ્વતંત્રતા દાવ પર લગાવવા તૈયાર છે).

સૌથી વ્યાપક અર્થમાં – તારી વાસ્તવિકતા, તારું સમગ્ર ભૌતિક જગત (તારું સ્વાસ્થ્ય, તારી સંપત્તિ, તારા સંબંધો, જે કંઈ તારી પાસે છે અને નથી, તારા જીવનના તમામ સંજોગો, તમામ ઘટનાઓ અને અન્ય લોકો તથા વિશ્વ સાથેના વ્યવહારો) – ટૂંકમાં, તારી સમગ્ર વાસ્તવિકતા સંપૂર્ણપણે તારી ચેતના દ્વારા સર્જાયેલી છે. અને આનો અર્થ એ નથી કે «વિચાર ભૌતિક છે» અને «સકારાત્મક વિચારવું જોઈએ». વિચાર અલબત્ત મહત્વપૂર્ણ છે. પરંતુ તારી ચેતનાનું માળખું માત્ર વિચારો કરતાં ઘણું વિશાળ છે. ચાલ, વિગતોમાં ઊંડા ઊતર્યા વિના, તારી ચેતનાના આ «ભવન»ને થોડું વધુ નજીકથી સમજીએ.

સામાન્ય રીતે આપણી ચેતનાના ચાર «માળ» અલગ તારવી શકાય: શ્રદ્ધા, ઇચ્છાઓ, લાગણીઓ અને વિચારો. આ માળ શેનાથી ભરેલા છે તે જ નક્કી કરે છે કે આપણે કેવી રીતે જીવીએ છીએ – તે શાબ્દિક રીતે આપણી સમગ્ર વાસ્તવિકતાનું સર્જન કરે છે. પરંતુ મોટાભાગે

આપણને આનું ભાન પણ હોતું નથી; આપણને લાગે છે કે બધું આપણી ચેતનાથી સ્વતંત્ર રીતે જેમ છે તેમ જ અસ્તિત્વ ધરાવે છે, અને આપણે ફક્ત આપણાથી અલગ અસ્તિત્વ ધરાવતા આ જટિલ વિશ્વનો અભ્યાસ કરી શકીએ છીએ, તેને અનુકૂળ થઈ શકીએ છીએ અથવા તેની સામે સંઘર્ષ કરી શકીએ છીએ. પરંતુ એવું જરાય નથી. વધુ સ્પષ્ટ કહીએ તો, આ માત્ર એક સંભવિત માન્યતા છે, જે તેને અનુરૂપ વાસ્તવિકતાનું નિર્માણ કરે છે અને વિશ્વ સાથે મનુષ્યના તમામ સંબંધો ઘડે છે. પરંતુ અન્ય માન્યતાઓ પણ હોઈ શકે છે, અને તે તદ્દન અલગ વાસ્તવિકતાને જન્મ આપે છે.

વાસ્તવમાં, જીવનના આ સંક્ષિપ્ત માર્ગદર્શિકામાં, અમે તને એક એવી દૃષ્ટિ આપવા માંગીએ છીએ જે તને તારી વાસ્તવિકતાના સર્જકના સ્થાને પાછો લાવે – જે મૂળભૂત રીતે જ મનુષ્યનો સ્વભાવ છે, પરંતુ આપણે અજાણતા જ અન્ય માન્યતાઓ અને ધારણાઓ સ્વીકારીને, બાહ્ય શક્તિઓ પર (અન્ય લોકો પર, સત્તાવાળાઓ પર, આગેવાનો પર, સંજોગો પર, ઈશ્વર પર...) જવાબદારી ઢોળીને તેનો ત્યાગ કરીએ છીએ, અને ઘણીવાર આનાથી ઊલટું, અન્ય લોકોની (જેઓ વાસ્તવમાં આપણા જેવા જ સર્જકો છે) જવાબદારી પોતાના માથે લઈ લઈએ છીએ. જવાબદારીનું આ જ સ્થાનાંતરણ આપણને પીડા આપે છે અને આપણું સુખ જોવાથી વંચિત રાખે છે; આપણે એ જોઈ શકતા નથી કે આ બધું આપણે પોતે જ આપણા જીવનમાં સર્જી રહ્યા છીએ. આપણે આપણી નિષ્ફળતાઓ માટે કોઈ બાહ્ય વ્યક્તિને દોષ આપીએ છીએ, બાહ્ય ભયો અને જોખમોથી (જે આપણે પોતે જ ઊભા કર્યા છે) ડરીએ છીએ, નારાજ થઈએ છીએ, ચીડાઈએ છીએ, ઈર્ષ્યા કરીએ છીએ, ક્રોધ કરીએ છીએ... અથવા તેનાથી વિપરીત, અન્ય લોકોને સુખી ન કરી શકવા બદલ અપરાધભાવ અનુભવીએ છીએ.

અને આ જ બાબત આપણને દરેક રીતે પ્રપંચ કરવા, અન્યો સાથે અને પોતાની જાત સાથે જૂઠું બોલવા મજબૂર કરે છે, થોડા વધુ

પૈસા કમાવવા, અન્ય લોકો પર થોડી વધુ સત્તા અને શ્રેષ્ઠતા મેળવવાનો પ્રયાસ કરવા પ્રેરે છે. આ બધા પાછળ માત્ર જવાબદારીનું સ્થાનાંતરણ રહેલું છે. અને આ બધું – ધન, સત્તા, સફળતા – મેળવ્યા પછી પણ આપણે વધુ સુખી થતા નથી, કારણ કે ભય અને ઈર્ષ્યા આપણને અનિવાર્યપણે આગલા સ્તર તરફ ધકેલે છે – ધન, સત્તા અને «સફળતા» ના આગલા સ્તર તરફ.

તારી માન્યતાઓને બદલવાની, જગત પ્રત્યેના તારા દૃષ્ટિકોણમાં ધરમૂળથી પરિવર્તન લાવવાની, તારા પોતાના જગતના સર્જક તરીકે જવાબદારી સ્વીકારવાની અને બાકીના સર્જકોને તેમની વાસ્તવિકતાની જવાબદારી સોંપી દેવાની જ વાર છે, કે તરત જ બધું બદલાઈ જશે – તને સમજાશે કે તું પહેલેથી જ સુખી છે, કારણ કે તું પોતે જ તારી દુનિયામાં બધું સર્જી રહ્યો છે, તેના માટે અન્ય કોઈ જવાબદાર નથી. અને તું કોઈક કારણસર આનું સર્જન કરી રહ્યો છે, તું કોઈક રીતે આ ઇચ્છે છે અને તું આમાં માને છે. એટલા માટે જ બધું આવું છે. તું માત્ર એ બાબતથી અજાણ હતો કે તું આ કેવી રીતે, શેના વડે અને શા માટે સર્જી રહ્યો છે, અને આ અજ્ઞાનતાએ જ તને દુઃખી કર્યો હતો. પરંતુ બધું સુધારવાની એક તક છે – પોતાના જીવન અને વાસ્તવિકતાની જવાબદારી પુનઃ પ્રાપ્ત કરીને; પરંતુ «વચન આપ્યું એટલે પાળવું» કે «પોતાના કાર્યોની જવાબદારી લેવી જોઈએ» જેવા શબ્દો અને કાર્યોના સ્તરે નહીં, પરંતુ સ્વયં ચેતનાના સ્તરે: તારી માન્યતાઓ, દ્રઢ વિશ્વાસો, અર્ધજાગ્રત ઇચ્છાઓ, લાગણીઓ અને વિચારોના સ્તરે.

તારી વાસ્તવિકતા એ જ તારી ચેતના શેનાથી ભરેલી છે તેનું પ્રત્યક્ષ અને સ્પષ્ટ પ્રતિબિંબ છે.

જો તું જાણવા માંગતો હોય કે તારી ચેતના શેનાથી ભરેલી છે – તો તારી વાસ્તવિકતાના દર્પણમાં જો. ત્યાં તું જે કંઈ જોઈશ – સારું કે નરસું, સુખદ કે અપ્રિય, પ્રેરણાદાયી કે ભયાનક – એ બધું તું પોતે જ છે. અને જો તને આ અરીસામાં કંઈ પસંદ ન આવે, તો તેને સુધારવાની શક્તિ માત્ર તારામાં જ છે. તને આ વળાંક કેવો લાગ્યો? શું તું આવા સાહસ માટે તૈયાર છે? કારણ કે જો તું આ સ્વીકારી લઈશ, તો તારી પાસે અન્ય કોઈના પર જવાબદારી ઢોળવાની કોઈ તક રહેશે નહીં. પોતાની જાતને જાણવાનું, પોતાની ચેતનાના ઊંડાણોનું સંશોધન કરવાનું એક મોટું અને પરિશ્રમપૂર્ણ કાર્ય આગળ રાહ જોઈ રહ્યું છે. પરંતુ આ સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં, સમસ્ત સૃષ્ટિમાં સૌથી રસપ્રદ અને સૌથી કલ્યાણકારી કાર્ય છે: સ્વયંને ઓળખવું.

પોતાને જાણવું, પોતાને બદલવું નહીં. હું તારામાં એક પરિપૂર્ણ અસ્તિત્વ જોઉં છું. એક દિવ્ય અને પરિપૂર્ણ અસ્તિત્વ જે કોઈ ભૂલો કરતું નથી, અને તેથી તેમાં કશું બદલવાની જરૂર નથી; કારણ કે આ અસ્તિત્વ માત્ર પોતાના શરીરને, પોતાના વિશાળ શરીરને નિયંત્રિત કરવાનું શીખી રહ્યું છે. પોતાની વાસ્તવિકતાના શરીરને. તે પોતાની જાતને, પોતાની શક્તિને, સર્જક તરીકેની પોતાની અસીમ ક્ષમતાઓને ઓળખીને શીખી રહ્યું છે.

જ્યારે તમે એક નાનકડા બાળકને ચાલતા શીખતા અને એકંદરે પોતાના શરીર અને હાથને નિયંત્રિત કરીને મનપસંદ રમકડા કે સ્વાદિષ્ટ ભોજન સુધી પહોંચવાનો પ્રયાસ કરતા જુઓ છો, અને જ્યારે તે નિષ્ફળ જાય છે, ત્યારે શું તમે તેનામાં કોઈ ખામી જુઓ છો? શું તમે તેના માટે તેને દોષ આપો છો? કે પછી શીખવાના તબક્કે અમુક – અનિવાર્ય – મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવા છતાં તે હાર માનતું નથી અને તે કૌશલ્ય શીખવા માટે સતત નવા નવા પ્રયાસો કરતું રહે છે તે જોઈને તમે પ્રેરણા મેળવો છો? અને ત્યારબાદ તે વધુ ને

વધુ જટિલ કૌશલ્યોમાં નિપુણતા પ્રાપ્ત કરે છે. જો તું અત્યારે આ લખાણ વાંચી રહ્યો છે, તો એનો અર્થ એ છે કે તારા સમયે તું પણ આ શીખવામાં સફળ રહ્યો હતો.

પોતાની વાસ્તવિકતાના સભાન સર્જનનું કૌશલ્ય શીખી રહેલા હે માનવ, અમે તને એ જ પરિપૂર્ણ બાળક તરીકે જોઈએ છીએ, જે સંભવિત «નિષ્ફળતાઓ» છતાં પીછેહઠ કરતું નથી, પરંતુ શીખવા માટે વારંવાર પ્રયત્નો કરે છે. અને આ સમગ્ર સમય દરમિયાન, તારા આખા જીવનમાં અમે તને આ જ બાબતમાં મદદ કરી રહ્યા છીએ, અને તારી પ્રગતિને ધૈર્યપૂર્વક નિહાળતા અમે આગળ પણ તને આમાં સહાય કરવા તૈયાર છીએ.

પરંતુ શું તું પોતે આ માર્ગ શરૂ કરવા તૈયાર છે? તૈયાર છે? તો પછી રમત શરૂ થઈ ગઈ છે. પોતાની જાત પાસેથી તરત જ ખૂબ બધી અપેક્ષાઓ ન રાખ. અત્યારે માત્ર એ સમજવાનો પ્રયત્ન કર કે તું આ ક્ષણે શેમાં માને છે (તારી વાસ્તવિકતાના અરીસામાં જોઈને), સામાન્ય રીતે નિષ્ફળતાઓ માટે તું કોને દોષ આપે છે, કોની જવાબદારી તું તારા ખભા પર ઉપાડે છે, તું કોનો ઋણી છે અને કોણ તારું ઋણી છે... તારા જીવનપથ પર તું પરસ્પરની જવાબદારીઓ અને ઋણોના કેવા માળખાથી ઘેરાઈ ગયો છે? તને આનાથી શું મળે છે? શું આ તને સુખી બનાવે છે? જાણી લે: આ બધું «વાસ્તવિક» કે «આના સિવાય બીજો કોઈ રસ્તો નથી» તેવું નથી. આ માત્ર તારી માન્યતાઓ અને ધારણાઓ છે જે તને આવા નિર્ણયો લેવા અને આ રીતે વર્તવા મજબૂર કરે છે. આ સારું પણ નથી અને ખરાબ પણ નથી. તું બસ આમાં માને છે.