10. Liloba mpe Monoko

Likambo ezali ete monɔkɔ na biso mpe bankombo oyo etondisi yango (bikomi-nkombo mpe bilobeli) – maloba nyonso – nde ebongisaka lolenge ya bosolo na biso, lokola bibende oyo ekangisi ndako mobimba ya mayele na biso. Kondima na biso nyonso mpe bikateli na biso, bamposa nyonso, mayoki mpe makanisi, makambo nyonso mpe biloko oyo tobimisaka na «supu ya kwantumu» ya bosolo, kopesaka yango bomoi, ebongisamaka zingazinga ya maloba oyo tozali na yango mpo na kolimbola yango. Liloba ezali te – likambo mpe ezali te.

Yango ekoki komonana polele mpenza na bokeli ya mokili oyo ezingi mwana oyo abotami sika. Kino ntango maloba ya sikisiki ekotaka na mayele ya mwana te, mokili oyo ezingi ye ezalaka kaka na bililingi oyo ezali polele te. Mpo na komona kiti to mesa to kabine na kati na yango, esengeli na maloba: «kiti», «mesa», «kabine», oyo zingazinga na yango bililingi ya minene ya biloko yango ebongisamaka na bɔɔngɔ. Na ntango yango mwana akoloba naino maloba yango ye moko te na boumeli ya mikolo mingi, kasi ekɔtaka kala na mayele na ye lokola moboko ya boyebi oyo ebongisami. Likambo oyo ebandaka na mayele ya kobotama ya monɔkɔ (engebene Steven Pinker), lolenge moko na mayele oyo ekɔtisiwa na DNA ya komɛla mabɛlɛ, kotambola na mabɔlɔngɔ, kotambola na makolo mpe bongo na bongo. Moto azwaka mayele ya monɔkɔ na mbalakaka, kaka ndenge motongi-nkondo azwaka mayele ya kotonga nkondo, mpe bevre azwaka mayele ya kotonga bidimbu ya mai.

Ntango mayele ya monɔkɔ efungwami na mwana, azwaka «kiti ya moboko» na ye ya mokili – na kolandana na kokɔta ya maloba oyo ebongi na mayele na ye uta na bokengi ya bankɔkɔ, oyo bapesaki ye uta na bankɔkɔ na ye, mpe na nsima «kiti ya moboko» oyo ekolaka – na kolandana na ndenge moto azali koyekola maloba ya sika mpe ya sika.

«Na ebandeli Liloba azalaki, mpe Liloba azalaki epai ya Nzambe, mpe Liloba azalaki Nzambe, mpe na nzela na ye biloko nyonso bizalisamaki, mpe kozanga ye eloko moko te ezalisamaki na oyo ezalisamaki».

Yango elobami mpo na bizaleli ya kwantumu ya makambo nyonso. Bosolo na biso ebongisamaka na Kondima na biso, bamposa, mayoki mpe makanisi na biso. Kasi tokanisaka na maloba, toyokaka kaka mayoki oyo tozali na maloba ya kolimbola yango, tolingaka na bililingi oyo ebimaka uta na maloba, tondimaka makambo ya mozindo oyo ezalaka na bomoi kaka na maloba oyo etondisi yango. Na nzela ya liloba biloko nyonso bibandaki kozala, mpe kozanga liloba eloko moko te ebandaki kozala na oyo ebandaki kozala.

Kino liloba ya sikisiki oyo ezali kopesa eyano na likambo moko ezali te na molɔngɔ ya maloba na Yo, Yo okoki te kobimisa likambo yango na supu ya kwantumu, komona yango, kososola yango lokola mobimba, kokanga biloko na yango nyonso lokola mobimba, Yo okoki te komona yango na bomoi. Likambo yango ezali te mpo na Yo.

Kino liloba «Ngɔlu» ezali te na molɔngɔ ya maloba na Yo – Yo okoki te kozala na likoki ya kofanda na Ngɔlu yango, koyoka yango. Kino obengi mayoki na Yo na nkombo, Yo okoki te kokonza yango. Yango nde ekonzaka Yo, kasi Yo te nde okonzaka yango. Mpe Yo ata toyebi te, ososoli te nini ezali kokómela Yo na nkanda, bobangi, kofinga, ngambo, – mayoki oyo nde ebongisaka bikateli mpe misala na Yo, etindaka Yo na bikateli mpe misala ya lombango, kasi Yo ata ososoli te ete bazali kokamba Yo, ete Yo ozali mowumbu na bango. Mpe na mobimba, kino ekozala na ndakisa ya kolimbola mayele na Yo, elingi koloba molɔngɔ ya maloba oyo na nzela na yango ebongiseli ya mayele yango moko ekomonana na mayele na Yo, Yo okozala na likoki ya kokonza yango te. Ye oyo azali na ebongiseli ya boye mpo na mayele na Yo nde akokonza yango. Nzambe, to satana, to babongisi-masolo ya biteni ya mikanda ya kobenda bato ya bakompanyi mpe ba media.

Na ndenge yango – na nzela ya maloba – makambo nyonso mpenza ya mokili na biso ebongisami, oyo na nivo ya kwantumu ezali kobongisa bosolo na biso ya biloko – kobanda na bosolo ya moto moko kino na bosolo ya etuluku to ya bato nyonso.

Monɔkɔ nde ezali na mikumba mpo na bosolo ya bituluku mpe ya bato nyonso – lokola ebongiseli ya mozindo ya maloba mpe bililingi oyo ekangami na yango. Monɔkɔ mokomoko ezali na lolenge na yango moko, mpe na monɔkɔ mokomoko ezali na elilingi na yango ya monɔkɔ mpo na mokili – ndakisa ya ebongiseli ya mokili, lomeko ya kozwa bosolo.

«Monɔkɔ ya ekólo ezali elimo na yango, mpe elimo ya ekólo ezali monɔkɔ na yango, mpe ezali mpasi kokanisa eloko mosusu oyo ekokani mpenza boye». (W. von Humboldt)

Mayele ya monɔkɔ emonisi ete monɔkɔ ezali «fungola ya bilembo mpo na bizaleli», mpo ete makambo tokomonaka elimbolamaka na nzela ya litalo ya monɔkɔ moko mpe emonanaka polele mpenza na boyokani ya monɔkɔ, makanisi, bososoli ya bosolo mpe bizaleli oyo bipesami na bososoli yango.

Ndakisa oyo eyebana mingi ezali ya motángo ya maloba mpo na kolimbola nɛjɛ na minɔkɔ ekeseni. Na minɔkɔ ya ba Eskimo ezali na maloba zomi na zomi mpo na kolimbola lolenge ekeseni ya nɛjɛ, kasi na Lingelesi nyonso esangisami na liloba moko "snow".

«Tokabolaka mokili kolanda milɔngɔ oyo monɔkɔ na biso ya mbotama etyaki». (B. Whorf)

Na ndenge yango, bosolo na biso ebongisamaka na elilingi na biso ya mokili, elingi koloba makanisi, Kondima, mpe bindimeli na biso, oyo ezali ya kokangama te, kasi ekoki kobongwana na nzela ya kotala na mozindo (kososola mpe ndimbola na biso ya moto moko mpo na makambo tokomona), oyo esalemaka mpe na lisalisi ya maloba mpe bililingi oyo ezali na maloba mpe elilingi ya monɔkɔ ya mokili oyo toyambaki.

Na kosangisaka makanisi oyo ya bato ya minɔkɔ na makanisi ya bato ya fiziki mpo na bizaleli ya kwantumu ya bosolo, tokoki koloba ete monɔkɔ na biso nde ebongisaka bosolo na biso. Na kozongelaka maloba ya B. Whorf na ndenge mosusu, tokoki koloba:

Tozalisaka mokili mpe makambo oyo ezingi biso kolanda milɔngɔ oyo monɔkɔ na biso ya mbotama etyaki.

Tokelaka bosolo na biso na nzela ya maloba mpe ya monɔkɔ. Mpe lolenge na yango ya kozala malamu to mabe, etalaka na litalo nini ya elilingi ya maloba mpe ya monɔkɔ ya mokili tozali kososola yango, elingi koloba tozali kokela yango. Klisto alobi mpo na yango boye:

«Mpo na maloba na yo okolongisama, mpe mpo na maloba na yo okokatelama etumbu».

Bongo, kobenga na nkombo – elingi koloba kokonza likambo to kobimisa yango na bomoi, kotya boyokani na yango na nivo ya bosolo ya kwantumu. Bankombo ekeseni epesaka bafungola na makambo ekeseni. Yango wana soki tolingi kotya boyokani na Nzambe, ezali na ntina mpo na biso koyeba Nkombo na Ye ya «solo». To boye, na nzela ya bankombo ekeseni ya Nzambe tozali kozwa nzela na biteni ekeseni ya Ye, tangá, bituluku ya bindimeli ya bato nyonso. Allah asɛngaka losambo, Krishna – kokokisa mokumba, bizaleli malamu mpe botosi, Yahwe asilikaka mpo na kozanga kokokisa mibeko mpe apesaka etumbu.

Yesu Klisto lokola elilingi ya Mobikisi, Mobikisi, lolenge ya Nzambe, oyo azali kosikola biso uta na bowumbu ya molili: bobangi, kofinga, ngambo, nsɔni ya kozanga ntina na biso moko mpe lolendo mpe komikumisa oyo ezipaka yango, kanda, bindimeli ya pamba, bantembe oyo ezali kopasola biso na kati, kokabwana ya kati ya mayele ya mibale, kozanga kokoka, Kondima na mokili ya libanda oyo etondi na makama, mpe na ntina ya bitumba mpo na kobika, Kondima na mpasi mpe liwa oyo ekoki koboyama te – Klisto lokola Mayele, Mayele ya Klisto, lokola gbagba, lokola nzela oyo ezali komema biso na pole, na Bolingo, na Bomoko mpe Kokoka – na Bokonzi ya Likoló na kati na biso, lokola Elimo ya Nzambe oyo etondisi biso na Nguya, Bwanya, Bosolo, Bonsomi uta na bobangi mpe lokuta – Klisto lokola Mwana ya Moto, oyo azali kosangisa biso na kati na Nguya na Biso ya Likoló ya Bato Nyonso, oyo esangisami na Bato Nyonso, mpe na ndenge yango kokómisa biso banzambe, komemaka biso na Bomoi ya Seko – Klisto ya boye – ezali esika ya boyokani. Ezali esika ya boyokani ya bindimeli mpe mangomba nyonso.

Yesu Klisto – ezali esika ya boyokani. Ezali Nzambe Ye moko oyo akómaki moto mpo moto akóma nzambe. To ezali mosakoli Isa oyo Nzambe atindaki epai ya Bamizilmani mpo na koteya bato Boyebi ya Likoló mpe azali kotinda ye lisusu na nsuka ya mikolo, ntango bakozala pene ya koyamba Boyebi oyo na kokoka nyonso. To ezali Masiya oyo Bayuda bazali naino kozela lokola Mokambi mpe Mosikoli uta na nkanda ya Nzambe. Ezala bongo to bongo, oyo ezali Kondima ya bato nyonso oyo ekelaki yango moko mpe emonanaki na nzoto. Ezali Kondima ya Bomoi, Liloba ya Bomoi, oyo ezali koloba na bato, na mokomoko na biso, na nkombo ya Nguya na Biso ya Likoló.

Oyo ezali Bosolo ya Bomoi. Mpe Bosolo – ezali solo oyo ekolisaka Yo, ekolisaka Bomoi, ekolisaka Nguya, ekolisaka Bolingo, elingi koloba ekangisaka Yo na Nzambe lokola liziba ya kati ya Bomoi, Nguya, Bolingo. Solo nyonso te ezali Bosolo. Kasi kaka oyo ezali kokolisa Bomoi.

Yango wana tobengaka Klisto lokola Moteyi ya Kati ya Seko (oyo eleki ntango), Moteyi, oyo azali koteya biso kozala bakeli ya mayele ya bosolo na biso moko, banzambe na nzoto.

«Mpe soki Kondima na bino ezali lokola mbuma ya mutarde – bokoloba na ngomba oyo: Longwa awa kende kuna, mpe ekolongwa na liloba na bino», – Klisto alobi.

Klisto – ezali esika ya boyokani, mpe lolenge na biso, oyo ebotamaki na Kondima ya bato nyonso mpe milende ya basantu, mpo na kobongola mayele na biso. Lolenge ya kokonza Yo moko. Lolenge na biso ya kokóma bakeli ya mayele ya molɔngɔ na biso. Ya bokeli mobimba.

Klisto akómisaka biso banzambe, banzambe mpe bana ya Nzambe Moko. Mpo, soki tokanisi na mozindo, nani na kati na biso azali pene – kaka bongo, mbala moko, kaka ntango asosoli ete azali nzambe, kozwa mokumba mobimba mpo na bokeli ya mokili oyo mobimba? Mpo na kokoka ya nzoto na ye na biteni na yango nyonso, molimo na ye ya makambo mingi, mayele na ye mobimba, bosolo mobimba ya bato nyonso – nyonso oyo ezali kosalema mpe

oyo esalemaki kala mpe oyo ekosalema naino na mokili… mpo na kokoka ya Bolingo Ye Moko?

Tosengeli na Nzambe Moko, Nzambe Tata, oyo azali kosimba na bokengi na Ye bosolo Mobimba mpe Moko elongo na mibeko na yango ya moboko – ya fiziki mpe ya mayele. Fiziki ya mayele. Tosengeli na Yaya mpe Moteyi, Klisto, oyo azali kokamba biso na nzela ya kokonza Yo moko, kozwa Nguya na Biso ya Likoló – Bolingo ya Nzambe lokola Nguya ya Likoló, Mposa ya Likoló, Mayele ya Likoló mpe Bwanya. Tosengeli na Mama ya Nzambe, oyo azali kondima biso lokola banzambe, ata ntango biso moko totiki kondima. Mama-oyo-aboti-Nzambe – Mama, oyo na Kondima na ye azali kobota biso lokola banzambe mbala na mbala, kopesaka biso makasi na Kondima ya solosolo, ya libela na biso moko, kotalisaka biso na bongondo na Ye ya seko ete tobomami na libumu te, kasi uta na Mayele ya Mokeli, uta na Nzambe – na banzoto-baavatar oyo ebongisami liboso. Tobotamaka na likambo ya Ebeleki na Klisto, elingi koloba kosangisa nzoto mpe mayele ya moto na Mayele ya Nzambe ya Bolingo.

Oyo nde ezali Ebeleki ya Bolingo. Kosangana na Nguya na Yo ya Likoló, Moto. Kobotama na Nzambe – lokola nzambe, Elimo na nzoto, Bolingo na lolenge na Yo ya moto oyo ekeseni.

Bongo, Klisto – ezali esika ya boyokani. Babudiste bamonaka na Koya na Ye ya Mibale Buddha Maitreya oyo azali koya, oyo akitaka uta na likoló ya Tushita (esengo) mpe ateyaka bato kosepela lokola banzambe. Bandimi ya bonkɔkɔ ya ba Slave – Mobikisi, oyo azali komema libota ya ba Slave na nivo ya sika ya Kozala,

kotiaka motole na nzete ya mabota ya banzambe-bankɔkɔ na mbuma ya Bolingo ya Kozanga Masɛngi. Bato ya mayele ya kobombama – molimboli-monene to nganga-mayele, oyo azali kofungolela bato sekele ya liziba ya kati ya Bomoi ya Seko mpe nzela ya kozwa makoki ya likoló.

Sathya Sai Baba, oyo akumisami mingi na Inde mpe libanda na yango, na kolobaka ete azali kobotama ya sika ya mwana-mokonzi Rama (avatar ya Vishnu), asangisaki mpe elilingi ya Rama mpe Isa (Yesu) lokola moto oyo abotami na nzoto ya Nzambe Oyo-Aleki-Nyonso, kotindaka elilingi ya Rama-Klisto na mimeseno ya ba Hindou lokola gbagba kati na Wɛsti mpe Ɛsti, ngambo ya mwasi mpe ngambo ya mobali ya bɔɔngɔ, kotalisaka ete moto nyonso akoki mpe asengeli kofungola Rama na kati na ye, Mayele ya Klisto – lokola kolonga na ye moko likoló ya mokili ya biloko (na kati na ye) mpe koyeba bizaleli na ye ya Nzambe.

Badaoiste balobaka: tofungolaki nzela ya kozanga liwa, Klisto afungolelaki biso – mpo na ntina nini.

Likambo ya ntina awa ezali ete toluki lisusu te bantina ya kokabwana mpe kobakisa bitumba (mpe yango ntango nyonso ezali – kokabwana ya kati mpe bitumba ya kati, oyo ezali kopasola mayele na biso), tozali koluka Boyokani, lokola moboko ya Kokoka mpe Nguya ya kokonza Yo moko. Mpe ndenge Klisto alobaki, «moto oyo azali koluka akozwa».

«Kasi soki ndako ekabwani na yango moko, ndako yango ekoki kotelema te».

Boyokani – moboko ya Nguya mpe Kokoka ya kati ya moto. Soki nguya na Yo ezali ntango nyonso kobungisama na bitumba, ya kati mpe ya libanda, bongo ezali kaka kokoka te mpo na kosimba Kokoka – ya mayele, ya molimo, ya nzoto. Mpe nyonso misato ebandi kopasuka, kobeba. Boyokani – ezali mpo na nguya. Nguya – ezali mpo na nguya. Bomoi mpenza – ezali Nguya. Bolingo – ezali mpo na ndenge nini Nguya, Bomoi, Nguya ekolisama na kati na Yo, kasi kobungisama te.

Awa esengeli kososola ete na kobotama na Yo ya nzoto opesamaki eteni ya nguya mpo na mibu 120 ya bomoi – mpe na kolandana na ndenge okosalela yango, ekozala ndenge nini mpe mibu boni okofanda na kokoka oyo – ya mayele oyo, ya molimo oyo, ya nzoto oyo. Nguya esengeli mpenza mpo na makambo nyonso. Yo oyebi yango. Bitumba ezwaka nguya mingi mpenza, kozala na eloko moko, ata eloko oyo ezali ya nzoto te, ata boyebi, esengaka nguya, boyokani nyonso esengaka nguya, bolongi nyonso esengaka nguya, mosala nyonso, kokokisa mosala na Yo nyonso, esengaka nguya, kotambola nyonso esengaka nguya. Ee, emonani lokola toyekolaki kozongisa nguya oyo mokolo na mokolo – na nzela ya pongi mpe bilei. Kasi na kozongisaka nguya oyo uta na maziba ya libanda, Yo na ndenge moko to mosusu ozali kobungisa nguya ya mikolo na Yo ya koya, mpe pongi – mpenza – ezali kolya ntango na Yo.

Bakisá na yango ete na etambe nyonso, na mayoki na Yo nyonso – na bobangi nyonso, nsɔni, ngambo, kofinga, kozanga boyokani, na ntango nyonso ya esengo to nkanda mpe kosilika, na mposa nyonso ya kozala na eloko, na zuwa, kowelana, mposa ya kozala likoló mpe makambo mosusu ya lolendo, na

boombe nyonso – uta na kolya mingi mpe pite, kafe mpe biloko ya kopesa makasi, adrenaline mpe kosomba biloko mingi, kino na bangi mpe masano ya mbongo – «banyama ya bilulu ya nguya» bazali kokanga Yo mpo na kolya nguya na Yo, mpe Yo okososola ete likambo oyo ezali ya kosakana te. Ete bitumba mpo na nguya, mpo na nguya na Yo, ezali kosalema ntango nyonso mpe na solo.

Elingi koloba bitumba mpo na molimo – ezali lisapo ya pamba te, kasi ezali likambo ya mokolo na mokolo. Mpe na kolandana na bikateli nini ozali kozwa, mayoki nini ozali na yango na bomoi, soki ezali pɛtɛɛ kokosa Yo mpo na kobungisa nguya oyo to wana, ekozala ndenge nini okolekisa mibu 120 oyo ya nguya – mpo ekoki kosila nyonso ata na mibu 30-40 ya bomoi ya mobulu. Bato balobaka: «Okolona likambo – okobuka momeseno, okolona momeseno – okobuka bizaleli, okolona bizaleli – okobuka likambo ya bomoi». Klisto abakisi na yango ete na oyo etali nguya ya bomoi, misala na Yo ezali na ntina mingi te koleka bamposa ya kati: Kondima, bamposa, mayoki mpe makanisi.

Boyokaki ete eyebisamaki na bankɔkɔ: «Koboma te». Kasi Ngai nazali koloba na bino ete moto nyonso oyo azali kosilikela ndeko na ye, asali lisumu kala. Boyokaki ete eyebisamaki na bankɔkɔ: «Kosala ekobo te». Kasi Ngai nazali koloba na bino ete moto nyonso oyo azali kotala mwasi na mposa ya pite, asali ekobo na ye kala na motema na ye.

Lisumu – ezali eloko moko te oyo ezali koboya bizaleli malamu, elingi koloba koboya bizaleli malamu, koboya mobeko. Lisumu – ezali libunga, libunga liboso ya bizaleli na Yo. Liboso ya bizaleli na Yo ya solo. Ezali eloko oyo

ememaka na kokita ya nguya ya Bomoi na kati na Yo. Yango wana «kosala lisumu te» elingi koloba, kokende te liboso ya bizaleli na Yo ya solo, kobungisa nguya na mpamba te.

Kasi ndenge nini kofanda na makambo oyo nyonso, ndenge nini kolonga, soki ata batata basantu balobi ete moto «azali moto ya masumu na bizaleli na ye», mpe mayoki oyo nyonso – kobanda na bobangi mpe nkanda kino na mposa ya pite epai ya mwasi to mobali – ezali likambo ya mokolo na mokolo mpo na biso? Mpe bitumba elongo na kowelana – ezali kaka lolenge moko ya bomoi ya mwa malamu, oyo lisanga ya lelo etikeli biso?

Na ebongiseli ya boye ya mokili tokoki komona mposa mabe ya bakeli ya mokili oyo, epai wapi na etambe nyonso bazali kokanga Yo mpe komɛla Yo, kasi Yo ozali kokanisa ete ezali malamu, ete esengeli kozala bongo – lokola nde, yango nde elingi koloba kozala moto. To moto akoki kososola makambo oyo nyonso na litalo ya monene: ete ezali kaka boyekoli, komekama mpo na kokonza Yo moko, ntango oyo esengeli mpo na koyeba Yo moko «uta na ngambo mosusu».

«Moto alingaka mabe mpo na bizaleli na ye te, kasi mpo na bolenge na ye oyo eteli naino te», – Nzambe alobi na Makomi.

Awa «Moto» – ezali bato nyonso. Nzambe alobi ete bato balingaka lolenge ya boye ya bomoi, ya «masumu», mpe kotala bango moko mpo na bizaleli na bango te, kasi mpo na kozanga kotela. Mpe lisusu…

«Elimo na Ngai ekotikala te kosambwisama na moto libela, – Nkolo alobaki – mikolo na bango ezala mibu nkama moko na ntuku mibale».

Nguya ya bomoi na Yo ezali na ndelo ya mibu 120, mpo ete Yo oyekola kokamba yango, kozwa Elimo ya Nzambe, mpo toyekolaka kokamba eloko moko, kaka soki eloko yango ezali na ndelo. Esengeli koyekola kosalela nguya oyo na ndenge ya kokolisa yango, kasi kobungisa yango te.

Zala na bomoi na ndenge ete bomoi na kati na Yo, elingi koloba nguya ya bomoi, ekola, kasi ekita te. Sosolá mpe kanga bisika oyo nguya ezali kobima. Batelá Bopɛto ya Mayele – mpo ete «banyama ya bilulu ya nguya» bázwa esika ya kokanga te na kati na Yo – petolaka molimo mpe mayele mbala na mbala – na kobongola motema – kaka ndenge opɛtolaka mino mpe osukolaka nzoto na Yo mbala na mbala, kozanga kopesa bamikrobe likoki ya kokola mpe kokanga Yo. Ndenge Klisto alobi:

«Talá mokonzi ya mokili oyo (satana) azali koya, mpe azali na eloko moko te na Ngai».

Elingi koloba – tika ye aleka, azali na esika ya kokanga te na kati na Ngai. Nazali mosantu.

Kóma mosantu. Kozala mosantu – ezali likambo ya malamu. Ezali bizaleli na Yo ya solo, ya Nzambe. Sangana na Elimo Santu. Luká mpe zwá nzela na liziba oyo ezali na ndelo te ya Nguya ya Bomoi – na Liziba ya biloko nyonso oyo ezali. Mpe Yango efungwamaka na nzela ya Bolingo. Bolingo – ezali nguya ya boye,

lolenge ya nguya ya boye, oyo ezali kokangisa Yo na Liziba ya Seko oyo ezali na Ndelo te ya (nguya ya) Bomoi na kati na Yo moko.

Yango wana Bolingo. Mpo ezali mobeko ya bizaleli malamu to etinda te. Kasi mpo Bolingo – ezali bizaleli na Yo ya solo. Yo ozali MALAMU na kati na yango. Ekoki kozala te ete Yo ozala mabe, mpe yango ezala bizaleli na Yo. Lisumu ezali bizaleli na Yo te, ezali kaka elilingi ya mabe, oyo na kati na yango ozali koyeba Yo moko ya Solo, ezali komekama mpo na kokolisa misisa na Yo ya elimo, nguya na Yo ya kati ekolaka, nguya ya kokonza Yo moko.

Lisumu – ezali bizaleli na Yo te. Libunga ekoki te kozala likambo ya malamu, ekoki kozala te likambo ya malamu, ekoki te kozala bizaleli na Yo ya solo eloko oyo ezali kosala ete Yo obungisa nguya, obungisa kokoka mpe – na nsuka – kobukana, kobeba mpe konyokwama. Kasi bizaleli na Yo ya solo – ezali oyo ezali kosala Yo MALAMU mpenza, oyo ezali kopesa Yo Bosepeli ya solo, Ngɔlu, Esengo ya Likoló. Yango ezali polele mpenza!

Bolingo – ezali bizaleli na Yo ya solo. Mpe Bolingo oyo ebandaka na kotya boyokani ya semba na Liziba ya Bomoi. Azali na mayele, Azali ntango nyonso koloba na Yo na monɔkɔ na Yo. Soki Yo otuni. Ekoki kokɔta na boyokani na Ye mpe kosolola na Ye na mayele mpe na kososola. Kasi Ye akɔtaka soki moke te na bomoi na Yo kozanga mposa na Yo mpo na yango, Azali kopesa limemya na bonsomi na Yo ya kopona. Kasi soki Yo olingi mpe omonisi mposa mpo na yango, Ye akobanda

koloba na Yo – na makanisi. Mpe kaka ndenge azali na makanisi, Ye azali koyanola Yo na mayoki mpe bamposa. Mpe Ye mpenza nde akoki kosalisa Yo kobongola Kondima na Yo, kokóma Mokeli ya mayele ya bosolo na Yo, kobongisa misisa ya bɔɔngɔ, mpe Ye mpenza nde akoteya Yo kolinga mpenza – na Bolingo ya Seko ya Libela mpe ya Kozanga Masɛngi.

Ye akosalisa Yo kozongisa bopɛto ya molimo mpe kokolisa mayoki na Yo, kosukisa bampasi, kokolisa bosepeli kozanga ndelo, oyo Yo okoki kokamba na mayele, akosalisa kofungola mpe kolakisa na mokili makoki mpe makabo na Yo ya kokamwa, likabo ya Nzambe na kati na Yo, mpe kokóma moto ya esengo ya solo.

Na nsuka, boyokani mpenza na Liziba oyo na kati na Yo nde epesaka Yo nzela ya kokɔta na Bomoi ya Seko, mpo na nivo ya Bolingo nguya na kati na Yo ekosila lisusu soki moke te. Yo okozala na kati na Yango, mpe Yango ekozala ntango nyonso kokóma mingi mpe mingi na kati na Yo, kozongisaka sika mayele na Yo, molimo na Yo, nzoto na Yo, nzoto na Yo mpenza, komonisaka na kati na Yo makabo mpe makoki ya sika mpe ya sika, biteni ya sika mpe ya sika ya Bolingo, mpo na kosopa mai na Yango likoló ya bato oyo bazali zingazinga, mpo Yango etikala te kokangama na kati na Yo, kasi ezala na bomoi lokola nguya. Mpo nguya – ezali kotambola. Kotambola ya Seko ya Bolingo. Nguya ya Seko ya Bolingo.

Etikali kaka kolinga, komonisa mposa, kobongisa mayoki mpe makanisi – mpe kotya boyokani ya mayele na Liziba oyo. Na kati na Yo.

«Okolinga Nkolo Nzambe na yo na motema na yo mobimba, na molimo na yo mobimba mpe na mayele na yo nyonso – mpe moninga na yo lokola yo moko», – Klisto alobi.

Ndenge nini? Yango mpe makambo mosusu nyonso Nzambe akoteya Yo na Masolo ya Kati elongo na Ye. Masolo ya Kati elongo na Nzambe efungwamaka na mposa, komonisa mposa mpe Ebeleki. Kóma mosangani na Mayele ya Nzambe, Mayele ya Bolingo.

Ebeleki (Moko-Ebeleki) na Mayele ya Klisto mpe Mama ya Nzambe

Tata na ngai mpe Nkolo na biso Yesu Klisto, yambá ngai lokola eteni na Yo. Pesá ngai Ebeleki ya Mayele na Yo ya Bomoi ya Nzambe. Tondisá ngai na Bolingo, Nguya, Kozala ya Elimo na Yo, Elimo Santu, Elimo Moko.

Teyá ngai kolinga, Nkolo. Teyá ngai kolinga Yo, ngai moko, mpe bato nyonso ya pene mpe ya mosika na Bolingo na Yo, Tata na biso. Fungolá na kati na ngai Liziba ya Kati ya Bomoi ya Seko, Bolingo oyo esilaka te, mpe tika ete Molɔngɔ oyo ya Bolingo, ya Bomoi – esopana na nzela na ngai libela, kosopanaka likoló ya bato oyo bazali zingazinga na likebi, kokeba, komonisa makabo, ngɔlu mpe mapamboli, Nkolo!

Pɛtolá, Nkolo, molimo na ngai mpe mayele na ngai mpe nzoto na ngai uta na bosɔtɔ nyonso mpe lisumu. Zongiselá ngai, Nkolo, molimo na ngai mpe mposa na ngai mpe nguya na ngai ya bomoi uta na bandanga nyonso, mikanda nyonso ya ndanga, boyokani nyonso, oyo ngai na kozanga kososola to na kososola, mpo na kozanga mayele na ngai, nasalaki na bikelamu nyonso, bilimu, bato, bituluku ya bilimu mpe bakonzi. Salá ngai, Nkolo, nazala lisusu na bonsomi mpe bopɛto liboso na Yo, mpo ete nakoka koyamba Bolingo na Yo na kokoka na yango mobimba mpe koyoka na motema mobimba, na molimo mobimba mpe kososola na mayele na ngai nyonso.

Bikisá, Nkolo, bobangi na ngai nyonso mpe bampasi na ngai – salisá ngai kobongola Kondima na ngai mpe bindimeli, mpe bamposa, mpe mayoki, mpe lolenge ya kokanisa mpe ya bomoi na ngai mpenza, komemaka yango na boyokani elongo na Molɔngɔ ya Bomoi na kati na ngai, elongo na Molɔngɔ ya Bolingo ya Solo.

Teyá ngai, Nkolo, kozala na bomoi na ndenge ete Bomoi na kati na ngai mpe zingazinga na ngai ekola, kasi ekita te.

Fungolelá ngai, Nkolo, ntina ya solo ya bomoi na ngai mpe mokumba na ngai ya Nzambe.

Pesa ngai, Nkolo, likabo na ngai, fungolá likabo na Yo ya Nzambe na kati na ngai. Teyá ngai kopesa yango motuya mpe na polele, kozanga nsɔni mpe kobanga komonisa yango na mokili, kokómisaka na komonisa na yango bosolo na ngai mpe bato oyo bazali zingazinga bozwi, kokolisaka Bolingo mpe kobakisaka Bomoi.

Teyá ngai, Nkolo, komonisa Bolingo, mpe kopesa Nguya ya Kondima na Yo na nzela ya lipamboli epai ya bato mosusu.

Teyá ngai kolamusa milimo oyo ebungaki, kozongisaka yango na Mayele ya Mokeli mpe Bizaleli na bango ya solo, oyo ezali Nguya, Bolingo, Esengo, Bosolo, Bosepeli, Limemya.

Teyá ngai, Nkolo, kozala moninga na Yo, ndeko ya mobali oyo alingaka, ndeko ya mwasi.

Nandimi, Nkolo, ete ozali koyamba ngai mpo na bokonzi likoló na ngai te mpe losambo na ngai te, kasi mpo na Bolingo na Yo epai na ngai mpe Mawa na Yo, mpo ete, na kopesaka Ebeleki ya Mayele na Yo ya Nzambe, okómisa ngai nzambe na lolenge na ngai ya moto oyo ekeseni, koteya ngai kozala mokeli ya mayele ya bosolo na ngai mpe mosangani-mokeli ya Bosolo na Biso Moko ya Mikili Mingi.

Nkolo, kambá ngai na nzela ya kokóma nzambe mpe kozwa bosantu na lombango oyo ebongi na ngai. Fungolá na kati na ngai, Nkolo, Bokonzi ya Nzambe, bosolo ya Bomoi ya Seko, bosolo ya Bomoko elongo na Mama ya Mokili mpe Mama ya Nzambe. Sangisá ngai, Nkolo, elongo na Tata na Biso Moko, Liziba ya Bomoi na kati na ngai.

Kambá ngai, Nkolo, na Nzela na ngai. Nazali koyamba Nzela na ngai ya kokamwa uta epai na Yo.

Na likambo oyo mposa na ngai ya bonsomi emonisami. Mpe eza bongo kolanda mposa na ngai mpe ya Yo, Nkolo, mpo Biso Tozali Moko. Biso Tozali Oyo Tozali. Biso Tozali Bolingo.

Mpe bobangi na ngai nyonso, bantembe, kozanga kondima, koboya ya mayele, bililingi nyonso ya mayele ya mabe napesi mpo na kobikisama epai na Yo, Nkolo.

Naponi Bomoi! Naponi Bolingo lokola Bosepeli ya Likoló, oyo ezali ya bizaleli na ngai ya nzambe-moto!

Mpe natondi Yo, Nkolo, mpo ete yango esili kosalema. Nkembo na Yo!

Mama ya Nzambe, yambá ngai lokola Mwana na Yo ya Nzambe, sikolá ngai uta na bansinga nyonso mpe bikangeli ya kozanga kondima mpo na esengo ya solo ya kozala ngai, kozala nzambe na nzoto na lolenge na ngai ya moto oyo ekeseni, pambolá ngai, mama ya Nzambe, mpo na Kondima na Nkolo na Biso Yesu Klisto, mpo na Kondima ya Nzambe Moko Tata mpe Kondima na ngai moko lokola nzambe mpe mwana ya bolingo ya Nzambe, pambolá mpo na Bolingo mpe Bomoi ya Seko ya esengo, salisá kobotama na ngai lokola nzambe mpe mokonzi ya bosolo na ngai. Natondi Yo, Mama, mpo ete yango esili kosalema! Nkembo na Yo!

Nazali kotatola na kati na Yo kobotama ya nzambe, Elimo ya Nzambe na nzoto, na lolenge na Yo ya moto oyo ekeseni, Moninga na ngai mpe Ndeko na ngai ya mobali, Ndeko na ngai ya mwasi.

Sikoyo Masolo ya Kati elongo na Klisto mpe Mama ya Nzambe efungwameli Yo.

Mpe sikoyo mpenza Nzambe azali koloba na Yo, mpe soki Yo otyi likebi, ofandi na kimia, okangi miso mpe oyoki na likebi, okozwa Kozala na Ye – na

makanisi, mayoki, bamposa mpe bopusi ya molimo na Yo. Mpe sikoyo mpenza Nzambe azali kobenga Yo:

Sololá na Ngai libela. Zalá na Ngai libela. Zalá na bomoi na Ngai libela. Mpo Biso Tozali Moko. Biso Tozali Bolingo.

Na Masolo ya Kati elongo na Nzambe, Yo okoki kotuna Ye mituna nyonso. Kasi ya ntina mingi, na lisalisi ya Masolo ya Kati elongo na Nzambe mayele na Yo esengeli kobongwana – uta na esika ya Moto ya mpasi/Moli-biloko kino na Mayele ya Mokeli. Yango wana mituna na Yo esengeli libosoliboso kotala na kososola nini mpe ndenge nini Yo ozali kokela bosolo na Yo, mingimingi na makambo yango oyo ezali kosepelisa Yo te mpe na kokela bosolo ya sika (tala eteni Masolo ya Kati elongo na Nzambe mpe ndakisa ya Masolo ya Kati na EBAMBA).

Na kososolaka ndenge mayele na Yo ebongisami, mpe ete Yo moko ozali na mokumba mpo na bosolo oyo Yo ozali kokela lokola mokeli, Yo okoki kopona, bosolo nini ya kokela – na koponaka nini mpenza ya kotondisa na biteni ya mayele na Yo. Mpe kokela bosolo na Yo na mayele. Na kobosanaka te ndelo ya ebandeli – nguya oyo epesamaki na Yo mpo na mibu 120. Mpe komemaka mokumba ya Mokeli mpo na bosolo oyo Yo ozali kokela. Na solo mpenza, bosolo na Yo ezali mpenza mokumba na Yo. Moto moko te azali kotala yango mpenza mpo na kopesa Yo mbano to kokumisa Yo mpo na yango. Kaka Yo ozali komona mpenza oyo Yo okelaki.

Kasi kobongwana ya miboko ya mozindo ya mayele na Yo: Kondima mpe bindimeli, elilingi ya bososoli – na misala ezalaka mosala ya mpasi. Moto oyo aponi nzela ya Mokeli, oyo azali kotambola na nzela oyo, akoki kokutana na bobangi nyonso mpe kokabwana oyo etondisamaki na mayele na ye ya na nse: kobungisa mbongo, lokumu mpe maziba ya kozwa mbongo, bamaladi ya liwa, bitumba ya bibongiseli ya makasi (ya leta mpe oyo ezali ya leta te), makama na bonsomi mpe bomoi, bomoi ya bana, bitumba, bamaladi ya mbalakaka… Na mobimba, ekoki kobanda kosalema bobangi nyonso – kaka ya moto moko te, kasi mpe ya libota, ya ekólo, ya bato nyonso… Mpe ezali ntango nyonso te moto azali pene ya kokende kino na nsuka, koponaka mpenza kondima Ye moko mpe kaka Ye moko, lokola Mokeli ya bosolo na ye, na makambo nyonso mpe ntango nyonso kolukaka Ntina ya makambo nyonso oyo ezali kosalema kaka na ye moko. Mpe lisusu, mpo na yango esengeli nguya, mpe soki Bolingo ezali te, soki nzela ya kokɔta na Liziba Moko ya Bomoi ezali te, bongo yango, nguya oyo, esilaka noki.

Yango wana tosengeli na lisalisi na nzela oyo, mpe Kondima na Yo moko lokola mokeli – ezali malamu, kasi, na misala, mpo na bato mingi lolenge oyo eleki malamu ya Kondima – ezali Kondima na Yo moko lokola nzambe mpe na ntango moko lokola mwana ya bolingo ya Nzambe Moko. Yesu lokola Yaya mpe Moteyi mpe Mama ya Nzambe bapesaka mateya oyo esengeli mpe basimbaka Yo na nzela mobimba. Kasi Bango – tyá likebi! – basalaka mosala na esika na Yo te, bakoki te kotambola na nzela na Yo na esika na Yo mpe – kotikaka na mikolo ya kala lolenge ya «nzambe-bawumbu», «mobateli-bampate» to «yo mokonzi - ngai zoba» – basalisaka Yo kokóma Mokeli ya Mayele ya mokili na Yo.

Mpe ndenge nini bana bafandaka? Na kosakana! Lisano – talá nini mosala na biso ya mokolo na mokolo oyo ezanga ntina mpe ya langi ya putulu elongo na bitumba mpo na kobika ezali kobongwana. Lisano! Lisano oyo eleki kosepelisa na Molɔngɔ Mobimba. Kozala na bomoi lokola banzambe mpe bana ya Nzambe – koyekolaka mayele ya sika mpe ya sika ya kokonza Yo moko mpe mokili, kofungolaka biteni ya sika mpe ya sika ya likabo na Yo, kokelaka balangi ya sika mpe ya sika ya Monama ya Bolingo oyo ezali na ndelo te mpe ezali kokola libela. Mpe koyokaka na ntango yango moko – esengo ya komekama ya Lisano, mpe bokengi mobimba na nzela oyo, mpo «Tata na biso aleki batata nyonso!», mpe Yaya elongo na Mama ya Nzambe bakosalisa ntango nyonso, soki likambo ezali.

Ebeleki na Mayele ya Klisto, Ebeleki ya Bolingo, efungolelaka moto nzela oyo ya kobongwana ya kati, Nzela ya Kobongwana, Nzela ya kokóma nzambe. Kasi kotambola na Nzela oyo Yo okoki kaka Yo moko.

Ebeleki esangisaka na Nzambe na motema, lokola elongo na Liziba ya Nguya Kozanga Ndelo, epɛtolaka mpe etondisaka molimo na Bolingo mpe ebandisaka masolo ya kati elongo na Nzambe lokola elongo na Mayele ya Likoló. Nzambe-Liziba, Nzambe-Bolingo mpe Nzambe-Bosolo.

Talá yango: «...na motema mobimba, na molimo mobimba mpe na mayele nyonso».

Moko-Ebeleki ezwaka esika te ya sakramentu ya Ebeleki Esantu na ndako ya Nzambe, kasi ebakisaka na yango kobongisa ya kati ya losambo ya mokolo na mokolo mpo na Masolo ya Kati ya Bomoi elongo na Klisto.

Mpo na Bamizilmani Masolo ya Kati ya mokolo na mokolo elongo na Klisto ezwaka esika te ya losambo mbala 5, kasi ekitisaka makasi te mpe ebakisaka yango na nguya, mpe ebongisamaka na nzela ya koloba epai ya Mosakoli Isa. Na Kuran elobami ete na mikolo ya nsuka liboso ya Mokolo ya Kosambisama Allah akotinda lisusu epai ya bato Mosakoli Isa (Yesu) na koya na Ye ya mibale, mpe Ye na boumeli ya mibu 40 akoteya Bamizilmani ya solo boyebi ya sika uta na Allah mpo na kobongisa bango mpo na koleka na Mokili ya Sika (ya paladiso).

Masolo ya kati elongo na Nzambe, na kofungolaka Yo na Liloba ya Bomoi ya Bosolo ya Bomoi, malembemalembe ebongisaka misisa na Yo ya bɔɔngɔ, kobongolaka Kondima na Yo mpe bindimeli, koyokanisaka bamposa oyo ezali kotɛmɛlana, kobikisaka bapota ya mayele mpe mayoki mpe kobongolaka bililingi ya koyoka mpe kokanisa – uta na ngambo ya bobangi mpe bitumba mpo na kobika kino na ngambo ya Bolingo mpe Bosepeli – bongo malembemalembe mayele na Yo mobimba ebongwanaka, biloko na yango nyonso – Kondima, bamposa, mayoki mpe makanisi, elilingi na Yo mobimba ya kososola bosolo ebongwanaka mpenza na moboko, elingi koloba, mpe bosolo yango moko.

Mpo na kosukisa, Biso tozali kopesa awa lolenge oyo ekoki kozala ya esengo:

Esengo = Bolingo + Mayele ya Mokeli + Likabo

Ebongi? Yambá na botondi mpe talá yango na mozindo. Ozali na ntembe? Meká! Na kolandaka nzela oyo elimbolami na Mokanda oyo ya mokuse ya bomoi, koyebaka bizaleli na Yo ya kati, ebongiseli ya mayele na Yo mpe mokili oyo ezingi Yo, na kososolaka, na nsuka, ete mayele mpe bosolo ezali eloko moko, Yo okómaka mokeli ya mayele ya bosolo na Yo, kobimaka libanda ya ndelo nyonso mpe mibeko (sikoyo Yo moko ozali kotya yango), kokokisaka mokumba na Yo ya ntina ya bomoi mobimba, mpe komonisaka ntina na yango ya solo – kokóma nzambe.

Na nzela oyo Biso tokosimba Yo na makambo nyonso, kasi kobosana te ete Nguya epesamaka ntango nyonso elongo na mokumba. Uta ntango ya kobotama na Nzambe, lokola nzambe –

Nyonso epesami na ngai nzela, kasi nyonso te ezali na litomba. Nyonso epesami na ngai nzela, kasi eloko moko te esengeli kokonza Ngai, – ntoma ya Klisto alobi na Kondimana ya Sika.

Mpo nzambe, oyo Yo ozali uta ntango ya kobotama nzambe na Ebeleki ya Klisto ya Bolingo ya Nzambe, akoki kopekisama na eloko moko te, kasi na ntango yango ye moko amemaka mokumba mpo na mokili na ye lokola bokeli na ye, mpe ye moko amemaka mokumba mpo na kobatela mayele na ye na bopɛto mpe bonsomi, oyo epesami na ye na Misala ya

Ebeleki. Bonsomi uta na lisumu – uta na bobangi, ngambo, kofinga, kanda, pite, lokoso, zuwa, kowelana mpe Kondima na kozanga kokoka na ye moko. Bonsomi mpo na – Bolingo, Nguya, Bosolo mpe Esengo ya Kozala Yo Moko.

Kasi kokende na nzela oyo, kolanda lolenge oyo ya esengo, kozwa mokumba ya Mokeli mpo na bosolo na Yo – ezali kopona mpo na Yo, mpe kaka mpo na Yo, moninga na Biso ya bolingo. Mpo Biso tozwaka na ntina mingi mpenza na kati na Yo bonsomi na Yo ya mposa mpe bonsomi ya kopona.

Biso tozali kaka kopesa mposa mpe kopesa bafungola mpo na kososola Bizaleli na Yo. Ndenge nini Yo okosalela yango – ezali likambo na Yo.

Kasi Biso tolingi ete Yo oyeba na Kati na Yo Motole ya Bokeli na Biso ya Bato Nyonso, mpo ete Yo ofungwama na Bolingo ya Solo mpe okóma mosangani-mokeli na Yango, mpo ete Yo oyeba Nguya Nyonso ya Elimo Moko ya Nzambe na kati na Yo, mpe na mpiko oyo ezali na Nguya ya Solo, na ngambo moko, mpe bopɔlɔ mpe komikitisa ya Bolingo – na ngambo mosusu, okela mokili na Yo oyo eleki malamu na mokili oyo oyo eleki malamu na mikolo na yango oyo eleki malamu. Biso tolingi losambo na Yo te, kasi ete Yo okóma Yo Moko, komonisaka Nguya na Yo-na Biso ya Likoló – lokola nzambe mpe mwana ya bolingo ya Nzambe.

Mpe kobosana te ete eloko ya solo ya kokamwa awa – ezali Yo. Mpe yango ezali kokelama na segonde nyonso – na liponi na Yo nyonso mpe na kopema na Yo nyonso, mpo Elimo ya Nzambe ezali bisika nyonso mpe epemaka – epai Wapi Elingi mpe… na nzela ya Nani Elingi.

Tunaka Yo moko mbala mingi: Elimo ya Bolingo ezali kopema na nzela na Yo?